Khi dữ liệu được quản trị đúng, doanh nghiệp có thể biến dữ liệu thành tài sản, biến niềm tin thành lợi thế cạnh tranh và biến đổi mới sáng tạo thành động lực tăng trưởng dài hạn.
Đây là chia sẻ của TS Trần Quý, Viện trưởng Viện Phát triển Kinh tế số Việt Nam với Diễn đàn Doanh nghiệp.
- Nhiều quốc gia coi dữ liệu là "nguồn tài nguyên mới" của nền kinh tế. Trong bối cảnh các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân đang tiếp tục được hoàn thiện, theo ông, Việt Nam cần có cách tiếp cận như thế nào để vừa bảo vệ dữ liệu cá nhân, vừa phát huy giá trị của dữ liệu trong phát triển kinh tế số?
Theo tôi, Việt Nam cần chuyển từ tư duy “quản lý dữ liệu như một đối tượng rủi ro” sang tư duy “quản trị dữ liệu như một nguồn lực phát triển có kiểm soát”. Dữ liệu cá nhân gắn trực tiếp với quyền con người, quyền công dân, quyền riêng tư và an ninh dữ liệu.
Nhưng dữ liệu, nếu được quản trị đúng, cũng là một loại tư liệu sản xuất mới của nền kinh tế số. Nghị quyết 57-NQ/TW đã đặt vấn đề rất rõ cần làm giàu, khai thác tối đa tiềm năng của dữ liệu, đưa dữ liệu thành tư liệu sản xuất chính, phát triển kinh tế dữ liệu, thị trường dữ liệu và sàn giao dịch dữ liệu.
Cách tiếp cận phù hợp là "bảo vệ để khai thác, khai thác trên nền tảng bảo vệ". Nếu quản lý quá chặt sẽ cản trở đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo (AI), thương mại điện tử hay tài chính số; nhưng nếu buông lỏng sẽ làm suy giảm niềm tin của người dân và ảnh hưởng đến sự phát triển của kinh tế số.
Về chính sách, cần xây dựng khung quản trị dữ liệu với một số trụ cột như phân loại rõ các nhóm dữ liệu; quy định minh bạch căn cứ pháp lý để xử lý dữ liệu; tuân thủ nguyên tắc thu thập đúng mục đích, tối thiểu và có thể truy vết; khuyến khích các công nghệ bảo vệ quyền riêng tư như ẩn danh hóa, mã hóa; đồng thời phát triển các thiết chế trung gian như sàn dữ liệu, tổ chức trung gian dữ liệu và cơ chế kiểm toán dữ liệu.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy dữ liệu chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được chia sẻ và tái sử dụng trên cơ sở niềm tin, chuẩn liên thông và cơ chế pháp lý minh bạch. Vì vậy, bảo vệ dữ liệu cá nhân cần được coi là nền tảng của kinh tế dữ liệu, giúp doanh nghiệp khai thác dữ liệu bền vững và người dân yên tâm tham gia môi trường số.
- Đâu là ranh giới giữa bảo vệ dữ liệu cá nhân và tạo không gian cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, đặc biệt trong bối cảnh AI đang phát triển rất nhanh, thưa ông?
Theo tôi, ranh giới không nằm ở việc có được sử dụng dữ liệu hay không, mà ở dữ liệu được sử dụng vì mục đích gì, trên cơ sở pháp lý nào, trong phạm vi nào và ai chịu trách nhiệm. Trong kỷ nguyên AI, dữ liệu là nguyên liệu đầu vào của đổi mới sáng tạo, nhưng cũng kéo theo nhiều rủi ro như tái định danh, phân biệt đối xử bằng thuật toán hay xâm phạm quyền riêng tư.
Vì vậy, cần áp dụng cách tiếp cận quản trị theo mức độ rủi ro. Với dữ liệu đã được ẩn danh hóa, dữ liệu tổng hợp hoặc dữ liệu mở có kiểm soát, nên tạo điều kiện để doanh nghiệp nghiên cứu, huấn luyện AI và phát triển sản phẩm mới. Ngược lại, với dữ liệu cá nhân nhạy cảm như sức khỏe, sinh trắc học, tài chính hay dữ liệu trẻ em, cần áp dụng tiêu chuẩn bảo vệ nghiêm ngặt hơn, đánh giá tác động nghiêm túc hơn và cơ chế đồng ý rõ ràng hơn.
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 đã xác lập rõ các quyền dữ liệu cơ bản của công dân như quyền được biết, quyền đồng ý, quyền truy cập, chỉnh sửa và yêu cầu xóa dữ liệu. Luật này có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, sau giai đoạn Việt Nam đã áp dụng Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân từ 01/7/2023.
Trong bối cảnh AI, tôi đề xuất 4 “lằn ranh đỏ”. Một là không được thu thập dữ liệu vượt quá mục đích đã công bố. Hai là không được dùng dữ liệu cá nhân để ra quyết định tự động gây tác động lớn đến quyền, lợi ích của cá nhân nếu thiếu minh bạch, thiếu cơ chế giải trình và thiếu quyền khiếu nại. Ba là không được mua bán, chuyển giao dữ liệu cá nhân trái pháp luật. Bốn là không được che giấu việc dùng dữ liệu cá nhân để huấn luyện, tối ưu hóa hoặc cá nhân hóa hệ thống AI trong các lĩnh vực có rủi ro cao.
Tuy nhiên, bảo vệ dữ liệu không nên biến thành gánh nặng tuân thủ quá mức cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Cần có cơ chế sandbox dữ liệu và AI, bộ mẫu tuân thủ đơn giản, hướng dẫn theo ngành, chuẩn kỹ thuật mở, công cụ đánh giá rủi ro dùng chung. OECD cũng nhấn mạnh rằng muốn thúc đẩy AI đáng tin cậy, chính sách phải cân bằng giữa mở rộng tiếp cận/chia sẻ dữ liệu với các biện pháp bảo vệ pháp lý, kỹ thuật và tổ chức phù hợp.
- Về dài hạn, ông cho rằng khung pháp lý về dữ liệu cá nhân sẽ đóng vai trò như thế nào trong nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam và xây dựng nền kinh tế số?
Về dài hạn, khung pháp lý về dữ liệu cá nhân sẽ là một trong những nền tảng quan trọng nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và thúc đẩy phát triển kinh tế số. Trong môi trường số, dữ liệu là tài sản chiến lược, nhưng chỉ có thể tạo ra giá trị khi được thu thập, sử dụng và chia sẻ trên cơ sở minh bạch, an toàn và đúng pháp luật.
Theo tôi, một khung pháp lý hoàn thiện sẽ mang lại bốn lợi thế lớn cho doanh nghiệp. Thứ nhất, tăng niềm tin của khách hàng, từ đó thúc đẩy sử dụng các dịch vụ số. Thứ hai, nâng cao năng lực tuân thủ, giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Thứ ba, tạo động lực đổi mới sáng tạo, khi doanh nghiệp có hành lang pháp lý rõ ràng để phát triển AI, phân tích dữ liệu và các mô hình kinh doanh mới. Thứ tư, nâng cao hiệu quả quản trị, giúp tối ưu vận hành, kiểm soát rủi ro và tăng năng suất.
Nghị quyết 57-NQ/TW đặt mục tiêu phát triển dữ liệu thành tư liệu sản xuất quan trọng, phát triển thị trường dữ liệu, sàn giao dịch dữ liệu, cơ sở dữ liệu lớn có chủ quyền và ứng dụng AI dựa trên dữ liệu lớn trong các ngành, lĩnh vực quan trọng. Vì vậy, trong 5–10 năm tới, doanh nghiệp nào xây dựng được năng lực quản trị dữ liệu bài bản sẽ có lợi thế cạnh tranh vượt trội.
Ở góc độ quốc gia, khung pháp lý về dữ liệu cá nhân sẽ góp phần hình thành nền kinh tế số dựa trên niềm tin, minh bạch và khả năng liên thông dữ liệu. Còn với doanh nghiệp, tuân thủ quy định về dữ liệu không nên được xem là chi phí, mà là khoản đầu tư chiến lược để tham gia thị trường dữ liệu, phát triển AI và mở rộng hoạt động kinh doanh trong nước cũng như quốc tế.
- Trân trọng cảm ơn ông!
