Cảng xanh, thông minh: Từ cuộc đua công nghệ đến cuộc đua hiệu quả

Diễn đàn Doanh nghiệp đã có cuộc trao đổi với ông Vũ Ngọc Lâm - Phó Tổng giám đốc Công ty CP Container Việt Nam (Viconship) xoay quanh nội dung này.

- Thưa ông, khái niệm "cảng xanh, cảng thông minh" đã rất phổ biến, nhưng dưới góc độ vận hành thực tế, một cảng đạt chuẩn xanh và thông minh cần đáp ứng những tiêu chí cốt lõi nào?

Trong nhiều năm, cảng biển được nhìn chủ yếu như nơi tàu đến, hàng đi và container được bốc dỡ. Nhưng trong bối cảnh thương mại toàn cầu bước vào kỷ nguyên carbon, cảng biển không còn chỉ là hạ tầng vận tải. Cảng đang trở thành một nền tảng cạnh tranh mới, nơi năng lực xanh, năng lực số và năng lực kết nối quyết định vị thế của một quốc gia trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Cảng xanh, thông minh không phải là một dự án môi trường đứng riêng. Đó là một chiến lược góp phần nâng cao nặng lực cạnh tranh. Cảng nào xanh hơn, thông minh hơn, kết nối tốt hơn và minh bạch dữ liệu hơn sẽ có nhiều cơ hội thu hút dòng các hàng chất lượng, hãng tàu có tiêu chuẩn cao hơn cũng như các doanh nghiệp xuất nhập khẩu có yêu cầu khắt khe hơn.

Ở góc độ vận hành khai thác, tôi cho rằng, một cảng chỉ thực sự xanh và thông minh khi các chỉ số cụ thể được cải thiện, không phải khi có nhiều phần mềm hay thiết bị hiện đại.

Cốt lõi là năng suất cầu bến, bãi tăng; thời gian tàu và xe chờ giảm; chứng từ được xử lý điện tử; thiết bị, nhiên liệu và điện được giám sát theo thời gian thực; phát thải, nước thải và chất thải được kiểm soát. Các chỉ tiêu như lít nhiên liệu, kwh và lượng CO2 trên mỗi teu phải được đo thường xuyên. Hệ thống cũng phải an toàn, ổn định và kết nối được với hãng tàu, hải quan, depot và doanh nghiệp vận tải.

- Đâu là những công nghệ đột phá trong chuyển đổi số và tự động hóa có khả năng thay đổi hoàn toàn cục diện khai thác tại các cảng Hải Phòng trong thời gian tới, thưa ông?

Hệ thống cảng biển Hải Phòng là cảng biển lớn nhất khu vực miền Bắc, với hơn 50 cảng biển lớn nhỏ đang hoạt động. Hiện, hệ thống cảng ngày càng được đầu tư đồng bộ, hiện đại. Đặc biệt, trong những năm gần đây, TP Hải Phòng liên tục đón các tàu container trọng tải lớn, đồng thời hình thành thêm nhiều tuyến vận tải quốc tế kết nối trực tiếp với các thị trường trọng điểm như Hoa Kỳ và châu Âu. Đây là lợi thế rất lớn về hạ tầng và kết nối, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao về năng suất khai thác, chất lượng dịch vụ và năng lực cạnh tranh của toàn hệ thống cảng.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số không còn là câu chuyện của riêng từng doanh nghiệp, mà đang trở thành một yêu cầu mang tính nền tảng đối với ngành kinh tế cảng biển Hải Phòng.

Theo tôi, trong 3-5 năm tới, thay đổi lớn nhất trong khai thác tại các cảng Hải Phòng sẽ đến từ sự kết hợp giữa nền tảng dữ liệu dùng chung, AI và tự động hóa từng phần.

Cụ thể, AI giúp tối ưu kế hoạch cầu bến, xếp bãi, điều độ cẩu và xe. Phần mềm nhận diện OCR, e-Gate giúp nhận diện container, biển số, seal và rút ngắn thời gian qua cổng. IoT hỗ trợ theo dõi thiết bị, năng lượng và bảo trì dự báo. Điều khiển vận hành cẩu từ xa, phương tiện điện và hệ thống đặt lịch xe xuất nhập hàng cũng sẽ ngày càng phổ biến.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy đầy đủ khi dữ liệu TOS của cảng kết nối được với hãng tàu, hải quan, depot và đơn vị vận tải.

- Vậy thưa ông, mắt xích nào đang là "điểm nghẽn" lớn nhất khiến quá trình xanh hóa, thông minh hóa hệ thống cảng biển chưa thực sự đồng bộ với hạ tầng logistics và các khu công nghiệp phụ cận?

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thiếu đồng bộ ngoài hàng rào cảng. Bên trong cảng có thể số hóa nhanh, nhưng nếu các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, bãi, vận tải vẫn theo tập quán khai thác cũ và xe vận chuyển đường ngắn vẫn dồn theo giờ cao điểm và giờ cut-off, doanh nghiệp vận tải chưa đặt lịch, dữ liệu giữa cảng - hãng tàu - hải quan - depot còn tách rời thì hiệu quả chung vẫn thấp.

Với TP Hải Phòng, theo tôi, cần đồng thời hoàn thiện hạ tầng kết nối khu Đình Vũ - Lạch Huyện với các khu công nghiệp, tổ chức luồng xe hợp lý và thống nhất chuẩn chia sẻ dữ liệu. Hạ tầng điện đủ công suất cho cẩu và phương tiện chạy điện cũng cần được chuẩn bị sớm.

- Để hướng tới mục tiêu Net Zero vào năm 2050, các doanh nghiệp cảng biển nên ưu tiên phân bổ nguồn lực vào những giải pháp căn cơ nào ngay từ thời điểm này, thưa ông?

Doanh nghiệp nên làm theo thứ tự hiệu quả. Trước hết, phải kiểm kê và xây dựng đường cơ sở phát thải, ít nhất đối với nhiên liệu và điện, sau đó theo dõi CO2/teu.

Tiếp theo là giảm tiêu hao trong vận hành: hạn chế thiết bị chạy không tải, giảm số lần đảo chuyển container, bảo dưỡng đúng thời điểm và quản lý năng lượng.

Song song là lộ trình điện hóa các phương tiện thiết bị nâng hạ như cẩu bờ, cẩu RTG, sử dụng xe đầu kéo, xe nâng chạy pin, thiết bị bãi và sử dụng điện sạch khi khả thi. Nguồn lực nên ưu tiên giải pháp đo được mức giảm phát thải, hiệu quả vận hành và thời gian hoàn vốn; tránh đầu tư theo phong trào.

- Là doanh nghiệp tiên phong, Viconship đang triển khai những bước đi cụ thể nào để vừa làm chủ công nghệ, vừa duy trì lợi thế cạnh tranh trong bài toán xanh hóa, thưa ông?

Với hệ sinh thái gồm ba cảng Green Port, VIP Green Port và Nam Hải Đình Vũ, hệ thống bãi containers hậu phương GIC, GLC, VGI, Viconship đang triển khai theo ba hướng.

Thứ nhất, chuẩn hóa và kết nối dữ liệu khai thác, từng bước nâng cấp phần mềm TOS, cổng điện tử e-Gate, chứng từ số và hệ thống điều hành để nắm được tình trạng cầu - bãi - thiết bị theo thời gian thực.

Thứ hai, ưu tiên thiết bị xếp dỡ thế hệ mới có năng suất cao, tiết kiệm nhiên liệu và phù hợp với lộ trình điện hóa. Đồng thời, kiểm soát tiêu hao theo từng thiết bị và mỗi teu, thay đổi toàn bộ các phương tiện chạy dầu diezen sang chạy điện.

Thứ ba, đào tạo nhân sự, tăng an toàn và an ninh mạng. Mục tiêu rất cụ thể: giảm thời gian tàu, xe chờ; tăng năng suất trên hạ tầng hiện có; giảm chi phí và phát thải trên mỗi container.

- Trân trọng cảm ơn ông!