Quá trình điện hóa giao thông được kỳ vọng không chỉ giảm chi phí năng lượng mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa tới tăng trưởng kinh tế và an ninh năng lượng dài hạn.
Một nghiên cứu mới từ Georgia Institute of Technology - một trường đại học công nghệ hàng đầu tại Mỹ, cho thấy quá trình phổ cập xe điện (EV) có thể tạo ra lợi ích kinh tế lan tỏa vượt xa phạm vi của riêng người sử dụng phương tiện. Không chỉ giúp giảm chi phí nhiên liệu, xu hướng điện hóa còn có khả năng kéo giảm chi tiêu năng lượng hộ gia đình, củng cố an ninh năng lượng và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế trước biến động giá dầu toàn cầu.
Theo nghiên cứu công bố trên tạp chí khoa học Energy Policy, nếu xe điện được thúc đẩy mạnh tại Mỹ đến năm 2035, tổng chi phí năng lượng của các hộ gia đình có thể giảm hơn 6%, trong đó riêng chi phí tại trạm xăng giảm trên 4%. Đồng thời, nhập khẩu dầu được dự báo giảm khoảng 7%, trong khi xuất khẩu tăng gần 4%.
Điểm đáng chú ý là lợi ích này không chỉ dành cho nhóm người dùng có điều kiện tiếp cận EV, mà còn lan tỏa tới cả những người vẫn tiếp tục sử dụng xe động cơ đốt trong. Khi lượng xe điện lưu thông tăng lên, nhu cầu xăng dầu trong nước giảm, qua đó tạo áp lực kéo giá nhiên liệu đi xuống cho toàn bộ thị trường.
Nói cách khác, ngay cả những hộ gia đình chưa sở hữu xe điện vẫn có thể được hưởng lợi gián tiếp thông qua chi phí đi lại thấp hơn. Theo nhóm nghiên cứu, đây là một trong những tác động kinh tế ít được nhắc đến nhưng có ý nghĩa lớn trong dài hạn.
Bên cạnh hiệu ứng giảm nhu cầu xăng dầu, quá trình điện hóa còn tạo ra tác động dây chuyền lên công nghệ pin và hệ thống lưu trữ năng lượng. Khi thị trường EV mở rộng, quy mô sản xuất pin lớn hơn sẽ giúp chi phí công nghệ tiếp tục giảm, đồng thời mở ra khả năng ứng dụng rộng hơn trong lĩnh vực điện lực.
Pin lưu trữ giá rẻ và hiệu quả hơn có thể giúp các công ty điện lực cân bằng tải, tối ưu nguồn điện tái tạo và giảm áp lực chi phí trong giờ cao điểm. Điều này đồng nghĩa lo ngại về việc EV khiến giá điện sinh hoạt tăng mạnh có thể không xảy ra như dự báo trước đây, thậm chí giá điện còn có thể giảm nhẹ trong một số kịch bản.
Ở góc độ vĩ mô, giảm phụ thuộc vào xăng dầu còn giúp nâng cao an ninh năng lượng. Trong bối cảnh thế giới liên tục chứng kiến các cú sốc địa chính trị như xung đột tại Ukraine hay căng thẳng ở Trung Đông, việc cắt giảm nhu cầu dầu nhập khẩu có thể giúp nền kinh tế giảm độ nhạy trước biến động nguồn cung và giá cả.
Dù vậy, nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng những lợi ích này phụ thuộc rất lớn vào chính sách dài hạn. Nếu các tiêu chuẩn tiết kiệm nhiên liệu bị nới lỏng hoặc ưu đãi EV bị cắt giảm, đà chuyển đổi có thể chậm lại và làm suy yếu phần lớn lợi ích kinh tế nói trên.
Liên hệ với Việt Nam, kết quả nghiên cứu này mang nhiều ý nghĩa thực tiễn. Trong bối cảnh giá năng lượng toàn cầu vẫn biến động khó lường và Việt Nam còn phụ thuộc đáng kể vào xăng dầu nhập khẩu, điện hóa giao thông đang dần trở thành một công cụ kinh tế chứ không chỉ là câu chuyện môi trường.
Khác với Mỹ - nơi trọng tâm là ô tô cá nhân, lợi ích của Việt Nam có thể đến nhanh hơn từ xe máy điện và giao thông đô thị. Với hàng chục triệu xe máy đang lưu hành, chỉ cần một tỷ lệ nhỏ người dùng chuyển đổi sang phương tiện điện cũng có thể tạo ra tác động đáng kể lên nhu cầu xăng dầu.
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh chi phí nhiên liệu vẫn là một phần lớn trong ngân sách sinh hoạt của người dân đô thị, nhất là nhóm lao động sử dụng xe máy cho công việc hàng ngày như giao hàng, xe công nghệ hay di chuyển liên tục trong nội thành.
Song song với đó, sự phát triển nhanh của hạ tầng sạc tại Việt Nam đang góp phần củng cố niềm tin thị trường. Việc các doanh nghiệp trong nước đẩy mạnh đầu tư trạm sạc, kết hợp với kế hoạch điện hóa giao thông công cộng tại Hà Nội và TP HCM, có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa tương tự nghiên cứu đã chỉ ra ở Mỹ.
Ở tầm dài hạn, khi thị trường mở rộng đủ lớn, nhu cầu pin, lưu trữ năng lượng và các dịch vụ liên quan cũng có thể trở thành một ngành kinh tế mới, thúc đẩy sản xuất công nghiệp, tạo việc làm và hỗ trợ hệ sinh thái năng lượng tái tạo trong nước.
Từ góc nhìn thị trường ô tô - xe máy, xu hướng này cho thấy EV đang dần vượt khỏi vai trò của một lựa chọn công nghệ mới để trở thành một phần trong chiến lược ổn định chi phí năng lượng quốc gia. Với Việt Nam, đây có thể là cơ hội để vừa giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, vừa hình thành thêm động lực tăng trưởng mới cho ngành công nghiệp và tiêu dùng trong nước.
Nếu được hỗ trợ bằng chính sách đủ dài hạn, từ ưu đãi tiêu dùng, phát triển hạ tầng sạc đến thúc đẩy sản xuất pin, lợi ích kinh tế mà EV mang lại có thể không chỉ dừng ở người mua xe, mà còn lan rộng tới chi phí sinh hoạt của hàng triệu hộ gia đình.
