Thời điểm chính thức áp dụng Quy định chống phá rừng của Liên minh Châu Âu (EUDR) bắt đầu sau ngày 30/12/2026. Quy định này áp dụng trực tiếp cho ba ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang Châu Âu bao gồm gỗ, cao su và cà phê.
Tại hội thảo “Ngành gỗ, nội thất Việt Nam sẵn sàng cho 2027” do Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP HCM (HAWA) cùng Viforest Fair tổ chức, các chuyên gia cho rằng, ngành gỗ Việt Nam đứng trước yêu cầu chuyển đổi hạ tầng dữ liệu từ từng lô hàng đến diện tích rừng trồng để giữ vững thị phần xuất khẩu.
TS Trương Tất Đơ - Thư ký Tổ công tác EUDR lĩnh vực lâm nghiệp nhấn mạnh ba yêu cầu lớn mà thị trường Châu Âu bắt buộc doanh nghiệp phải đáp ứng. Thứ nhất, doanh nghiệp phải chứng minh sản phẩm không gây mất rừng sau mốc thời gian cơ sở ngày 31/12/2020. Thứ hai, hàng hóa phải tuân thủ đầy đủ pháp luật của quốc gia sản xuất. Thứ ba, toàn bộ hồ sơ, dữ liệu và bằng chứng này phải được cung cấp cho các nhà mua hàng để phục vụ báo cáo thẩm định nộp lên cơ quan có thẩm quyền của EU.
Nhiều doanh nghiệp chế biến gỗ Việt đã sở hữu các chứng chỉ quản lý rừng bền vững như FSC hay PEFC. Tuy nhiên, EUDR đòi hỏi mức độ truy xuất nguồn gốc chi tiết hơn nhiều.
Ông Reine Karlsson, Giám đốc điều hành Scale Up Oy Ltd, người có hơn 20 năm kinh nghiệm trong chuỗi cung ứng gỗ toàn cầu, cho biết chứng chỉ FSC vẫn còn nguyên giá trị nhưng EUDR yêu cầu dữ liệu phải gắn liền với từng sản phẩm cụ thể và từng lô sản xuất. Nhà mua hàng Châu Âu bắt buộc phải truy xuất ngược chuỗi cung ứng từ thành phẩm về đến tận nhà máy xẻ và tọa độ địa lý của khu rừng khai thác.
Bộ hồ sơ giao hàng phải thể hiện rõ danh mục vật liệu (Bill of Materials), chứng minh tính hợp pháp của từng loại sợi gỗ có trong sản phẩm. Đối với các dòng gỗ tự nhiên như gỗ sồi với khoảng 500 loài khác nhau trên thế giới, hải quan Châu Âu sẵn sàng tiến hành kiểm tra DNA để đối chiếu thực tế lô hàng container với tên khoa học ghi trên tài liệu. Nếu có sai lệch giữa mã hồ sơ và bản chất sợi gỗ, lô hàng sẽ bị tịch thu hoặc từ chối thông quan.
Thách thức còn gia tăng khi Việt Nam hiện sử dụng khoảng 20% nguyên liệu gỗ nhập khẩu. Việc nhập khẩu nguyên liệu từ các quốc gia hoặc vùng địa lý bị xếp vào nhóm rủi ro cao sẽ kéo theo nguy cơ bị kiểm tra nghiêm ngặt. Liên minh Châu Âu phân loại rủi ro quốc gia dựa trên ba nhóm tiêu chí: tốc độ mất rừng, tốc độ mở rộng diện tích cây trồng bất thường và xu thế biến động lượng hàng xuất khẩu. Tỷ lệ kiểm tra thực địa tại cửa khẩu EU tương ứng với ba mức rủi ro thấp, trung bình và cao lần lượt là 1%, 3% và 9%. Việt Nam hiện đang được Liên minh Châu Âu xếp vào nhóm quốc gia rủi ro thấp.
Việc thiếu hụt hồ sơ dữ liệu không chỉ dừng lại ở nguy cơ xử phạt hành chính mà trực tiếp đe dọa sự sống còn của doanh nghiệp trên thị trường.
Ông Reine Karlsson cảnh báo các nhà mua hàng Châu Âu không còn chỉ nhìn vào giá cả và chất lượng đơn thuần. Khi hàng cập cảng, nếu dữ liệu thẩm định EUDR không sẵn sàng hoặc thiếu tính xác thực, nhà nhập khẩu buộc phải từ chối nhận hàng để tránh rủi ro pháp lý cho chính họ. Thiệt hại tài chính từ các lô hàng bị trả về sẽ do nhà sản xuất chịu trách nhiệm.
TS Trương Tất Đơ cũng lưu ý bài học đã từng xảy ra với Việt Nam. Nếu một vài doanh nghiệp cố tình lách luật hoặc sử dụng dữ liệu không hợp lệ, toàn bộ ngành hàng gỗ sẽ đối mặt với nguy cơ bị tăng tỷ lệ kiểm tra hoặc cấm cửa.
Ngoài ra, thị trường Châu Âu đang chuẩn bị áp dụng quy định Hộ chiếu Sản phẩm Kỹ thuật số (Digital Product Passport - DPP) cho nhiều nhóm mặt hàng. Quy định DPP sẽ yêu cầu các nhà sản xuất phải công khai minh bạch tỷ lệ phần trăm của từng loại chất liệu cấu thành nên sản phẩm. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu minh bạch hiện nay là yêu cầu bắt buộc để doanh nghiệp duy trì uy tín thương mại lâu dài.
Để hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã chủ động triển khai các giải pháp hạ tầng dữ liệu quản lý.
Nhằm khắc phục các sai lệch từ bản đồ vệ tinh độ phân giải thấp do Liên minh Châu Âu cung cấp vốn thiếu kiểm chứng thực địa, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm đã xây dựng và công bố Bản đồ ranh giới rừng thực tế năm 2020 của Việt Nam phiên bản 1. Cơ quan kiểm lâm đã trực tiếp rà soát 33.362 lô đất lâm nghiệp có sự sai biệt trên ảnh vệ tinh. Kết quả rà soát thực địa cho thấy 70% số lô đã được điều chỉnh dữ liệu chuẩn xác, tạo ra cơ sở dữ liệu tin cậy cho doanh nghiệp đối chiếu tọa độ trồng rừng.
Cùng với đó, Việt Nam hiện có khoảng 870.000 ha rừng đạt chứng chỉ PEFC hoặc FSC và hơn 30.000 ha rừng được cấp mã số vùng trồng. Đây là nền tảng nguyên liệu sạch đáp ứng cơ bản các tiêu chuẩn EUDR.
Ở góc độ nhà mua hàng, ông Reine Karlsson khuyến nghị các nhà máy Việt Nam cần đưa thông tin truy xuất nguồn gốc vào ngay khâu chào giá (RFQ). Việc nộp kèm bộ dữ liệu gỗ hợp pháp cùng báo giá thương mại giúp tăng độ tin cậy và tạo nên lợi thế cạnh tranh rõ rệt.
Việc chủ động minh bạch dữ liệu theo quy định EUDR chính là chìa khóa để doanh nghiệp khẳng định vị thế và phát triển bền vững trên thị trường toàn cầu.
