Nhiều ý kiến cho rằng, để thị trường hàng hóa phái sinh vận hành thực chất, yêu cầu đặt ra là khung pháp lý phải đủ rõ, đủ linh hoạt và phù hợp với đặc thù từng ngành hàng.
Trong bối cảnh biến động giá hàng hóa toàn cầu ngày càng phức tạp, việc xây dựng một thị trường hàng hóa phái sinh phát triển, minh bạch không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là bước đi chiến lược để nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế. Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh (Dự thảo) vì thế được kỳ vọng sẽ mở ra “đường băng” pháp lý cho thị trường này cất cánh trong giai đoạn tới. Dự thảo dự kiến trình Quốc hội trong năm 2026.
Chia sẻ về định hướng xây dựng Luật, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, Dự thảo được thiết kế trên cơ sở 6 nhóm chính sách lớnc, tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý; tổ chức hạ tầng thị trường; phát triển sản phẩm và chuẩn hóa quy tắc giao dịch; quản lý rủi ro, giám sát thị trường và bảo vệ nhà đầu tư; mô hình quản lý nhà nước; và thúc đẩy hội nhập quốc tế. Trong đó, định hướng chung là xây dựng Luật theo hướng quy định nguyên tắc, khung pháp lý cơ bản, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết nhằm bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế.
Đáng chú ý, về hạ tầng thị trường, Dự thảo đề xuất mô hình Sở giao dịch hàng hóa phái sinh và Trung tâm thanh toán bù trừ hoạt động độc lập.
“Cách tiếp cận này giúp tăng cường an toàn hệ thống, kiểm soát rủi ro và tiệm cận chuẩn mực quốc tế”, ông Linh nhấn mạnh.
Song song với đó, cơ chế giám sát thị trường cũng được thiết kế theo hướng tập trung, minh bạch, phân loại rõ nhà đầu tư và tăng cường các biện pháp bảo vệ. Dự thảo cũng đặt mục tiêu thiết lập cơ chế liên thông trực tiếp với các Sở giao dịch hàng hóa quốc tế trên cơ sở công nhận lẫn nhau, qua đó nâng cao thanh khoản và thu hút dòng vốn ngoại.
Từ góc độ hiệp hội ngành hàng, bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam cho rằng, dù khung pháp lý bước đầu đã được định hình, song nhiều nội dung quan trọng vẫn cần tiếp tục làm rõ, đặc biệt là cơ chế vận hành cụ thể của sàn giao dịch.
“Một trong những vấn đề được quan tâm là việc cho phép các tổ chức đủ điều kiện thành lập và vận hành sàn giao dịch hàng hóa. Tuy nhiên, tiêu chí cụ thể và cách thức tổ chức hoạt động vẫn cần được quy định rõ ràng hơn”, bà Liên nêu ý kiến.
Theo Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam, dù trước đó đã có một số quy định liên quan trong khuôn khổ Trung tâm tài chính quốc tế, nhưng để thị trường thực sự vận hành hiệu quả, cần một hành lang pháp lý đủ mạnh để doanh nghiệp tham gia một cách thực chất, thay vì chỉ dừng ở khung thử nghiệm. Đặc biệt, thực tiễn cho thấy doanh nghiệp hiện vẫn chủ yếu giao dịch qua kênh truyền thống. Nếu không có cơ chế đủ hấp dẫn và thuận lợi, việc thu hút dòng tiền và thanh khoản cho thị trường phái sinh trong nước sẽ là bài toán không dễ.
Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp cũng bày tỏ băn khoăn về lợi ích thực sự khi tham gia sàn giao dịch nội địa, trong bối cảnh giá cả hiện đã được tham chiếu từ thị trường quốc tế. Nếu không có cơ chế vượt trội, chi phí thấp hơn hoặc thuận tiện hơn, động lực tham gia sẽ hạn chế. Đại diện Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) cũng chỉ ra rằng, riêng với lĩnh vực dầu khí, các sản phẩm có tính đa dạng cao về chủng loại và chất lượng, gây khó khăn trong việc chuẩn hóa để đưa lên giao dịch.
Bên cạnh đó, việc sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro vẫn còn nhiều vướng mắc đối với doanh nghiệp nhà nước. Nếu thiếu cơ chế rõ ràng, doanh nghiệp có thể e ngại do rủi ro bị đánh giá thất thoát vốn, trong khi lợi ích phòng ngừa chưa được ghi nhận đầy đủ. Ngoài ra, thị trường quốc tế có quy mô giao dịch rất lớn, yêu cầu cao về năng lực tài chính, quản trị rủi ro và xử lý tranh chấp. Đây là những yếu tố mà doanh nghiệp trong nước cần thời gian để thích ứng, đồng thời đòi hỏi sự hỗ trợ từ khung chính sách.
Có thể thấy, nhu cầu phát triển thị trường hàng hóa phái sinh là rất lớn, song điều kiện tiên quyết vẫn là một khung pháp lý rõ ràng, đủ mạnh và sát thực tiễn. Doanh nghiệp không chỉ cần “sân chơi” mà còn cần cơ chế vận hành minh bạch, chi phí hợp lý và các chính sách đủ hấp dẫn để tham gia. Đồng thời, những đặc thù của từng ngành hàng, cùng với vướng mắc trong cơ chế quản trị rủi ro, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhà nước, cũng đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt, có lộ trình. Nếu giải quyết được các điểm nghẽn này, thị trường hàng hóa phái sinh trong nước mới có thể phát huy vai trò là công cụ phòng ngừa rủi ro hiệu quả.
