Nhiều ý kiến đề nghị làm rõ các quy định về kiểm soát nền tảng số và hành vi “giúp sức” vi phạm cạnh tranh nhằm bảo đảm tính minh bạch, khả thi và hạn chế rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp.
Bộ Tư pháp vừa đăng tải hồ sơ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Dự thảo) để thẩm định. Trong đó, những đề xuất sửa đổi đối với Luật Cạnh tranh đang thu hút sự quan tâm lớn của cộng đồng doanh nghiệp và giới chuyên gia khi tập trung vào việc quản lý các nền tảng số có sức ảnh hưởng ngày càng lớn đối với thị trường.
Một trong những nội dung đáng chú ý của Dự thảo là việc bổ sung các tiêu chí đánh giá sức mạnh thị trường đáng kể trên không gian số, bao gồm dữ liệu, hiệu ứng mạng lưới, số lượng người dùng và thuật toán. Đồng thời, Dự thảo cũng bổ sung các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh hoặc độc quyền mang tính đặc thù của nền tảng số như tự ưu tiên hiển thị sản phẩm, ép buộc sử dụng dịch vụ trong hệ sinh thái hay cản trở việc gỡ bỏ ứng dụng cài sẵn.
Cần thiết để bảo đảm cạnh tranh công bằng
Đánh giá về đề xuất này, PGS TS Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng đây là bước cập nhật cần thiết nhằm theo kịp sự thay đổi của mô hình kinh doanh trên môi trường số.
Theo ông, các nền tảng công nghệ hiện nay không chỉ tạo lợi thế cạnh tranh thông qua doanh thu hay thị phần như các doanh nghiệp truyền thống mà còn dựa vào khả năng thu thập dữ liệu, duy trì lượng người dùng lớn và khai thác hiệu ứng mạng lưới. Khi một nền tảng đạt đến quy mô nhất định, càng nhiều người dùng tham gia thì càng thu hút thêm người dùng mới, từ đó tạo ra rào cản gia nhập rất lớn đối với các đối thủ cạnh tranh.
“Nếu chỉ sử dụng các tiêu chí truyền thống để đánh giá sức mạnh thị trường sẽ khó phản ánh đầy đủ vị thế thực tế của các nền tảng số. Việc bổ sung các yếu tố như dữ liệu, thuật toán hay số lượng người dùng sẽ giúp cơ quan quản lý nhận diện chính xác hơn những doanh nghiệp có khả năng chi phối thị trường, từ đó có biện pháp giám sát phù hợp”, ông Lạng nhận định.
Chuyên gia này cũng cho rằng việc bổ sung các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh đặc thù của nền tảng số là cần thiết để bảo vệ môi trường cạnh tranh công bằng. Thực tế cho thấy nhiều nền tảng vừa đóng vai trò trung gian kết nối vừa trực tiếp kinh doanh trên chính hệ sinh thái của mình. Nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp, các nền tảng có thể ưu tiên sản phẩm, dịch vụ của mình, gây bất lợi cho các doanh nghiệp đang phụ thuộc vào nền tảng để tiếp cận khách hàng.
Tuy nhiên, theo ông Lạng, các quy định mới cũng cần được xây dựng theo hướng rõ ràng, minh bạch và có tiêu chí đánh giá cụ thể để tránh làm gia tăng chi phí tuân thủ hoặc tạo tâm lý e ngại đổi mới sáng tạo.
“Mục tiêu cuối cùng không phải là hạn chế sự phát triển của các nền tảng số lớn, mà là bảo đảm mọi doanh nghiệp đều có cơ hội cạnh tranh bình đẳng và người tiêu dùng được hưởng lợi từ một thị trường vận hành minh bạch, hiệu quả”, ông nhấn mạnh.
Làm rõ hành vi “giúp sức” để tránh rủi ro pháp lý
Bên cạnh việc tăng cường kiểm soát các doanh nghiệp có sức mạnh thị trường lớn, Dự thảo cũng bổ sung quy định về hành vi “giúp sức” hoặc tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp khác thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh hoặc cạnh tranh không lành mạnh.
Cụ thể, tại khoản 1 Điều 2 sửa đổi khoản 2 Điều 8 của Luật Cạnh tranh, Dự thảo bổ sung hành vi “giúp sức để doanh nghiệp thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh bị cấm hoặc hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm”.
Góp ý về nội dung này, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Trị cho rằng việc bổ sung quy định là cần thiết nhằm khắc phục khoảng trống pháp lý đối với các chủ thể trung gian tham gia hoặc hỗ trợ cho các hành vi vi phạm cạnh tranh. Tuy nhiên, khái niệm “giúp sức” hiện vẫn mang tính định tính cao, tiềm ẩn nguy cơ áp dụng tùy nghi trong thực tế.
Theo cơ quan này, nếu không có tiêu chí nhận diện rõ ràng, nhiều chủ thể cung cấp dịch vụ trung gian như doanh nghiệp hạ tầng công nghệ, đơn vị cho thuê máy chủ hoặc các công ty tư vấn giải pháp kinh doanh thông thường có thể đối mặt với nguy cơ bị quy kết là “giúp sức” cho hành vi vi phạm.
Điều này không chỉ làm gia tăng rủi ro pháp lý mà còn có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp. Vì vậy, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Trị đề nghị bổ sung cụm từ “giúp sức khi có hành vi cố ý, biết rõ hoặc buộc phải biết rõ mục đích hạn chế cạnh tranh của doanh nghiệp được hỗ trợ” để bảo vệ các chủ thể cung cấp dịch vụ trung gian ngay tình.
Đồng quan điểm, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương cho rằng phạm vi của hành vi “giúp sức” có thể bao trùm nhiều hoạt động hỗ trợ, cung cấp dịch vụ hoặc chia sẻ thông tin trong hoạt động kinh doanh thông thường.
Do đó, cơ quan này đề nghị Ban soạn thảo cần làm rõ nội hàm, dấu hiệu nhận diện và các điều kiện cấu thành hành vi vi phạm nhằm bảo đảm tính minh bạch và khả thi của quy định. Đồng thời, cần phân định rạch ròi giữa hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh với các hoạt động hỗ trợ kinh doanh hợp pháp để tránh tạo gánh nặng tuân thủ không cần thiết cho doanh nghiệp.
