Làng nghề chạm bạc Đồng Xâm: Số hóa để mở rộng thị trường

Với lịch sử hơn 600 năm phát triển, làng nghề chạm bạc Đồng Xâm, tỉnh Hưng Yên không chỉ là niềm tự hào về mỹ nghệ thủ công vùng đồng bằng Bắc Bộ mà còn là điểm sáng kinh tế nông thôn tiêu biểu.

Nhờ sự linh hoạt thích ứng thị trường, kết hợp tài hoa nghệ nhân với tư duy sản xuất hiện đại, nơi đây đã chuyển mình mạnh mẽ, tạo việc làm cho hàng ngàn lao động và khẳng định vị thế thương hiệu chạm bạc bền vững qua thời gian.

Mạch nguồn di sản 600 năm và bước ngoặt chuyển dịch thị trường kinh tế

Đến làng nghề chạm bạc Đồng Xâm những ngày này, không khí lao động sản xuất luôn diễn ra hối hả và rộn ràng. Qua hàng trăm năm thăng trầm của lịch sử, tiếng búa, tiếng đục lách cách quen thuộc đã trở thành nhịp thở, thành mạch nguồn sống chan hòa trong từng nếp nhà, ngõ xóm.

Theo cuốn gia phả của làng, ông tổ nghề là Nguyễn Kim Lâu, người vốn làm nghề hàn xanh, hàn nồi đồng, từng lên châu Bảo Lạc (nay thuộc tỉnh Cao Bằng) hành nghề, sau trở về quê truyền dạy cho dân. Ban đầu, người trong làng chỉ làm nghề đồng doa, sửa chữa các đồ dùng bằng đồng, sau đó dần phát triển thành nghề chạm khắc mỹ nghệ.

Ông Vũ Văn Quỳnh - Giám đốc Công ty TNHH Vàng bạc Đức Quỳnh - người con của Đồng Xâm tự hào cho biết: "Từ những sản phẩm thô sơ ban đầu, người thợ Đồng Xâm đã không ngừng học hỏi, sáng tạo để làm ra những đồ dùng vô cùng tinh xảo bằng đồng, bạc, vàng... mang giá trị nghệ thuật cao. Từ đó, nghề chạm bạc Đồng Xâm chính thức ra đời, phát triển mạnh mẽ và dần hình thành nên các phường nghề chuyên biệt mang tính chuyên môn hóa rất cao".

Ngược dòng thời gian từ thời Pháp thuộc, người Pháp đã sớm nhận ra nét đẹp độc đáo cùng trình độ chế tác bậc thầy của nghệ nhân nơi đây, nên đã ưu ái chọn lựa nhiều sản phẩm của làng để làm hàng xuất khẩu sang các thị trường khó tính tại Đông Âu và Tây Âu. Chính từ bước đệm này, danh tiếng của sản phẩm chạm bạc Đồng Xâm đã vang dội sang nhiều quốc gia trên thế giới. Tới khi tình hình kinh tế thế giới và trong nước có nhiều biến động, lượng hàng xuất khẩu giảm dần do thị hiếu tiêu dùng chuyển dịch, người dân nơi đây đã vô cùng nhanh nhạy chuyển hướng sản xuất tập trung phục vụ thị trường trong nước.

"Nhờ tư duy kinh tế linh hoạt đó, làng nghề không những không bị mai một mà còn mở rộng quy mô, tạo nguồn việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động địa phương, góp phần thúc đẩy kinh tế vùng phát triển bền vững", ông Vũ Văn Quỳnh nói.

Thợ Đồng Xâm nổi tiếng với kỹ thuật chạm nổi, chạm chìm và chạm lộng trên bạc hết sức bậc cao. Các hoa văn rồng, phượng, tứ linh hay hoa lá đều được chạm tỉ mỉ đến từng chi tiết nhỏ nhất, tạo nên độ sắc nét vô cùng đặc trưng mà ít nơi nào sánh được. Ngoài các sản phẩm trang sức cá nhân phổ biến như vòng, nhẫn hay dây chuyền, người thợ Đồng Xâm còn làm nhiều đồ thờ và đồ mỹ nghệ cao cấp bằng bạc như hoành phi, câu đối, đỉnh, lư hương, tranh bạc… Những sản phẩm tinh xảo này thường xuyên xuất hiện trong các không gian linh thiêng như đình, chùa và nhà thờ họ khắp miền Bắc, khẳng định giá trị nghệ thuật và tâm linh sâu sắc.

Sức sống bền bỉ của thương hiệu, bài toán công nghệ và giá trị cốt lõi

Từ một làng nghề truyền thống quy mô nhỏ, nơi đây đã hình thành nên một vùng nghề chạm bạc rộng lớn với trên 150 tổ sản xuất, quy tụ hơn 4.000 lao động làm việc thường xuyên. Nhờ sản xuất phát triển, thu nhập bình quân của người thợ đạt từ 5 đến 12 triệu đồng/người/tháng, một con số ấn tượng khẳng định hiệu quả kinh tế rõ rệt từ sản xuất thủ công mỹ nghệ.

Bước vào làng, du khách và đối tác dễ dàng bắt gặp những cửa hàng, xưởng sản xuất quy mô san sát nhau. Nhiều hộ gia đình đã đầu tư khu trưng bày sản phẩm vô cùng khang trang, bề thế với những bức tranh phong cảnh, những vật dụng quý hiếm mang đậm nét văn hóa dân tộc. Không khí làm nghề ở Đồng Xâm luôn rộn ràng, bền bỉ, chưa bao giờ ngưng tiếng đục tiếng búa.

Gắn bó hơn 15 năm với từng thỏi bạc, thanh đồng, chị Bùi Lượt - một người thợ tâm huyết của làng nghề bộc bạch: "Chạm bạc không chỉ đơn thuần là công việc mưu sinh mà là nghề của sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và sáng tạo không ngừng. Từ một tấm dát kim loại thô cứng, người thợ phải vận dụng tối đa trí tưởng tượng giàu có cùng kỹ thuật điêu luyện tích lũy qua nhiều năm để thổi hồn, tạo nên những hình khối sống động, có đường nét sắc sảo. Mỗi sản phẩm khi hoàn thiện là kết tinh của hàng chục giờ lao động miệt mài, của trí óc sáng tạo và đôi bàn tay khéo léo. Chính giá trị lao động thủ công chân chính đó đã làm nên cái tầm và cái giá trị riêng biệt cho thương hiệu làng nghề qua bao năm tháng".

Ở Đồng Xâm, điều đặc biệt là dù máy móc và công nghệ hiện đại đã trở nên vô cùng phổ biến trong ngành chế tác, nhiều hộ làm nghề vẫn kiên trì giữ vững phương pháp thủ công truyền thống. Bởi với họ, giá trị kinh tế cũng như thương hiệu của nghề không chỉ nằm ở sản lượng sản phẩm làm ra, mà quan trọng hơn cả là nằm ở “hồn nghề” được gửi gắm và gìn giữ trọn vẹn qua từng đường chạm, nét khắc.

Đứng ở góc độ một nhà kinh doanh sản phẩm mỹ nghệ, ông Phạm Văn Yên - chủ một cửa hàng quy mô lớn tại làng cho biết: "Công nghệ hiện đại ngày nay có thể giúp công đoạn chạm khắc diễn ra nhanh hơn gấp nhiều lần, nhưng máy móc vĩnh viễn không thể thay thế được cảm xúc, sự nhạy bén và độ tinh tế của đôi bàn tay con người. Làm thủ công tuy vất vả, tốn nhiều thời gian và công sức hơn, nhưng mỗi sản phẩm làm ra đều mang dấu ấn nghệ thuật riêng, có hồn, có hơi thở và đậm đà bản sắc dân tộc. Vì thế, những sản phẩm làm thủ công của làng nghề luôn có sức hút đặc biệt trên thị trường, được khách hàng đánh giá cao và sẵn sàng trả giá tương xứng bởi tính lưu giữ hồn cốt dân tộc vượt thời gian".

Điều đặc biệt giúp làng nghề duy trì sức cạnh tranh kinh tế là bất kỳ sản phẩm gì người Đồng Xâm cũng có thể làm được, từ các chất liệu vàng, bạc đến đồng đều được chế tác linh hoạt theo nhu cầu riêng của thị trường. Do đó, danh mục sản phẩm của làng nghề vô cùng phong phú, đa dạng từ các mặt hàng trang sức cá nhân đáp ứng nhu cầu thị trường nội địa cho đến những bức tranh phong cảnh, danh lam thắng cảnh nổi tiếng của đất nước.

Theo các nghệ nhân trong làng, để làm ra một sản phẩm chạm bạc hoàn thiện cần trải qua rất nhiều công đoạn phức tạp, trong đó khâu chạm trổ được coi là khó nhất, đòi hỏi người thợ bắt buộc phải có óc thẩm mỹ cao cùng đôi bàn tay hết sức khéo léo thì mới cho ra đời những tác phẩm đạt độ hoàn hảo.

Một nét độc đáo tạo nên tính bền vững cho Đồng Xâm là truyền thống nghề cha truyền con nối. Hầu như gia đình nào trong làng cũng gắn bó với nghề, trẻ nhỏ lớn lên đã quen thuộc với tiếng đục, tiếng búa và sớm học cách đánh bóng, chạm khắc những chi tiết đơn giản. Cứ thế, tình yêu nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo ra lực lượng lao động kế cận dồi dào. Nhờ vậy, người dân luôn có nguồn thu nhập ổn định, nhiều hộ vươn lên khá giả, đời sống kinh tế ngày càng sung túc.

Làng nghề chạm bạc Đồng Xâm là minh chứng sống động cho thấy sức sống bền bỉ của một mô hình kinh tế nông thôn khi biết kết hợp hài hòa giữa bản sắc di sản và tư duy thị trường. Không dừng lại ở cách thức kinh doanh truyền thống, người dân Đồng Xâm ngày nay đang chủ động đẩy mạnh chuyển đổi số, đưa các tác phẩm kim hoàn tinh xảo lên các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và kênh truyền thông hiện đại. Việc nhạy bén tiếp cận tệp khách hàng trẻ cùng thị trường quốc tế qua không gian số đã mở ra nhiều cơ hội tiếp cận thị trường, giúp giá trị nghệ thuật thủ công lan tỏa xa hơn.

Sự chủ động ấy không chỉ giúp bảo tồn trọn vẹn một di sản văn hóa quý báu của vùng đồng bằng Bắc Bộ, mà còn đóng góp tích cực vào chương trình xây dựng nông thôn mới nâng cao, biến Đồng Xâm thành một điểm sáng về phát triển kinh tế làng nghề tự chủ, giàu mạnh và bền vững.