Nhiều hệ thống cơ điện lãng phí năng lượng do thiếu kiểm soát vận hành, đòi hỏi thay đổi tư duy bảo trì dài hạn để đáp ứng các tiêu chuẩn xanh hiện đại.
Trong lĩnh vực xây dựng và quản lý tòa nhà, hệ thống điều hòa không khí (HVAC) hiện đứng đầu danh sách các hạng mục tiêu tốn điện năng lớn nhất. Tuy nhiên, một thực trạng đang diễn ra là hiệu quả vận hành thực tế thường không tương xứng với những thông số thiết kế hào nhoáng ban đầu. Theo quan sát của PGS TS Nguyễn Minh Phú, Phó Trưởng khoa Nhiệt lạnh, Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM, thì tồn tại tình trạng nhiều hệ thống được đầu tư thiết bị tốt nhưng hiệu quả vận hành thực tế không tương xứng với thiết kế ban đầu, gây lãng phí năng lượng do thiếu sự kiểm soát và tối ưu.
Sự lãng phí này không chỉ nằm ở hóa đơn tiền điện mà còn đe dọa trực tiếp đến khả năng đạt “độ xanh” của công trình. Các chứng chỉ công trình xanh hiện đại, ví dụ như LEED phiên bản 5 dự kiến ra mắt ngày 30/06 tới đây, sẽ tạo ra những bước ngoặt lớn. Thay vì chỉ tập trung vào hiệu suất thiết bị trên giấy tờ như các phiên bản cũ, LEED v5 sẽ đánh giá sâu về khả năng khử carbon trong vận hành thực tế. Điều này đồng nghĩa với việc các hệ thống vận hành bền vững sẽ trở thành “chìa khóa” để giảm thải carbon, hướng tới mục tiêu Net Zero vào năm 2050 của Việt Nam.
Một điểm bất thường mang tính hệ thống trong ngành cơ điện là sự lệch pha giữa thời hạn bảo hành của nhà thầu và vòng đời ổn định của thiết bị. Ông Lữ Hoàng Phong, Phó Giám đốc Meco Việt Nam, chỉ ra rằng hệ thống HVAC thường hoạt động ổn định trong khoảng 2 đến 3 năm đầu, và chính xác sau thời gian này, các lỗi kỹ thuật mới bắt đầu phát sinh mạnh mẽ. Trong khi đó, đa số các nhà thầu cơ điện trên thị trường hiện nay vẫn duy trì chính sách bảo hành ngắn hạn, chỉ từ 1 đến 2 năm.
Sự kết thúc bảo hành đúng vào thời điểm hệ thống dễ tổn thương nhất tạo ra một “khoảng trống rủi ro” khổng lồ cho chủ đầu tư. Khi sự cố xảy ra sau năm thứ ba, việc liên hệ với đơn vị thi công cũ thường gặp khó khăn, dẫn đến hệ thống bị đình trệ và hiệu suất sụt giảm nghiêm trọng. Để giải quyết lỗ hổng này, Meco Việt Nam đã đưa ra chính sách bảo hành 5 năm xuyên suốt cho toàn bộ dự án. Ông Phan Hữu Lực, Giám đốc điều hành Meco Việt Nam, khẳng định đây là bước đi nhằm khẳng định sự minh bạch và bền vững của hệ thống ngay từ khâu tư vấn đến vận hành. Tuy nhiên, ông Lực cũng thừa nhận việc nâng mức bảo hành lên 5 năm là một bước đi mạo hiểm về mặt chi phí đối với doanh nghiệp trong bối cảnh thị trường hiện tại.
Để đạt được mục tiêu vận hành bền vững, các chuyên gia đồng thuận rằng cần có một sự chuyển dịch tư duy từ “phản ứng” sang “chủ động”. Ông Lữ Hoàng Phong kiến nghị các doanh nghiệp cần chuyển từ trạng thái “bảo hành” thụ động sang “vận hành liên tục”. Thay vì đợi đến khi thiết bị hỏng mới tiến hành sửa chữa, quy trình kiểm tra định kỳ và dự báo rủi ro linh kiện cần được thực hiện nghiêm ngặt để duy trì hiệu suất năng lượng tối ưu.
Đặc biệt, việc minh bạch hóa dữ liệu được thực hiện qua ứng dụng chuyên nghiệp như Trello thay vì các phương thức trao đổi rời rạc. Ông Lữ Hoàng Phong và ông Lê Đức Trung cùng nhấn mạnh rằng việc sử dụng phần mềm chuyên nghiệp cho phép quản lý dữ liệu không giới hạn và minh bạch hóa toàn bộ lịch sử xử lý lỗi trong suốt 5 năm vận hành. Điều này giúp chủ đầu tư theo dõi được chính xác tình trạng sức khỏe của hệ thống thay vì chỉ dựa vào những báo cáo cảm tính. Chỉ khi giải quyết được đồng bộ các yếu tố từ nhân sự, công nghệ đến quy trình bảo trì, nghịch lý lãng phí trong đầu tư cơ điện mới thực sự được tháo gỡ.
