Một luật mang tên “Luật Thành phố Hồ Chí Minh” được xem là lựa chọn hợp lý và thiết thực hơn để đáp ứng ngay lập tức các nhu cầu phát triển đột phá của TPHCM.
TPHCM đang nỗ lực kiến tạo những khuôn khổ pháp lý đột phá nhằm thúc đẩy Thành phố tăng trưởng nhanh và phát triển bền vững. PGS TS Tô Văn Hòa – Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội - nhận định rằng sự ra đời của một đạo luật như vậy không chỉ là công cụ pháp lý đơn thuần mà còn là đòn bẩy để thành phố đạt được mục tiêu tăng trưởng hai con số liên tục trong thập kỷ tới. Để thực hiện mục tiêu đó, cách tiếp cận xây dựng luật cần phải dựa trên cả phương diện mục tiêu lẫn thực tiễn điều hành đặc thù của một địa phương đóng vai trò hạt nhân kinh tế quốc gia.
Theo PGS TS Tô Văn Hòa, những khuôn khổ pháp lý này nên là “Luật Thành phố Hồ Chí Minh” thay vì là “Luật Đô thị đặc biệt”. Bởi vì nếu xây dựng Luật Đô thị đặc biệt, về mặt lý thuyết sẽ phải xác lập các tiêu chí chung cho một nhóm đô thị có cùng tính chất và quy mô. Tuy nhiên, xét trong tình hình thực tế, TPHCM sở hữu những đặc điểm về quy mô dân số và nén đô thị mà các thành phố trực thuộc trung ương khác như Cần Thơ, Đà Nẵng hay Hải Phòng hiện chưa tương đồng. Vì vậy, việc xây dựng một luật mang tên “Luật Thành phố Hồ Chí Minh” được xem là lựa chọn hợp lý và thiết thực hơn để đáp ứng ngay lập tức các nhu cầu phát triển đột phá, đồng thời tạo ra một hình mẫu thể chế cho các đô thị khác hướng tới trong tương lai.
Theo PGS TS Tô Văn Hòa, cấu trúc của luật này cần bao trùm một hệ sinh thái chính sách toàn diện với chín nhóm nội dung lớn có liên kết logic chặt chẽ. Nội dung đầu tiên và quan trọng nhất là việc xác lập định vị và mục tiêu phát triển của thành phố ngay trong những điều khoản mở đầu, tạo nền tảng tư tưởng cho toàn bộ các quy định phía sau. Tiếp nối định vị đó, luật cần quy định về việc xây dựng và hiệu lực pháp lý của quy hoạch tổng thể thành phố. Một quy hoạch rõ ràng và dài hạn sẽ ngăn chặn tình trạng các ưu tiên ngắn hạn làm phá vỡ cấu trúc phát triển chung, đảm bảo sự ổn định cho các hoạt động kinh doanh và đầu tư.
Nhóm nội dung chiếm dung lượng lớn nhất và được coi là “xương sống” của đạo luật chính là các quy định về phân cấp, phân quyền. Đây là nơi thể hiện rõ nét nhất sự chuyển đổi từ các cơ chế chính sách đặc thù sang một hệ thể chế mang tính đột phá trong các lĩnh vực tài chính, tổ chức bộ máy và quản trị công. Đi kèm với đó là việc thiết kế cấu trúc bộ máy chính quyền đô thị phù hợp với đặc điểm của một siêu đô thị có diện tích lớn và dân số hơn 14 triệu người. PGS TS Tô Văn Hòa gợi mở hướng tiếp cận theo mô hình chính quyền đô thị hai cấp, nhưng phải có các quy định đặc thù để tương xứng với độ nén dân cư và kinh tế rất cao tại các trung tâm đô thị của thành phố.
Một hệ thể chế mạnh không thể thiếu cơ chế trách nhiệm giải trình tương ứng. Luật cần thiết lập cơ chế trách nhiệm tại chỗ thông qua sự giám sát của cơ quan đại diện, cử tri và truyền thông, bên cạnh các hình thức giám sát phù hợp từ cơ quan trung ương. Đặc biệt, một điểm mới mang tính nhân văn và thúc đẩy hiệu quả quản trị là cơ chế bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo. Việc đánh giá cán bộ dựa trên hiệu quả công việc thực tế thay vì chỉ soi xét quy trình hành chính sẽ giúp đội ngũ lãnh đạo dám nghĩ, dám làm trong việc thực thi các quyền tự chủ được giao.
Bên cạnh các yếu tố quản lý nhà nước, luật cũng cần chú trọng đến việc phát huy năng lực tự quản của cộng đồng cư dân đô thị. Với đặc thù mật độ dân cư cao và sự gắn kết cộng đồng tại các khu cao ốc, việc tạo khung pháp lý cho cư dân tự quản sẽ giảm tải áp lực cho bộ máy hành chính cơ sở. Đồng thời, luật phải giải quyết được mối quan hệ liên kết phát triển vùng, xác định rõ vai trò đầu tàu của TPHCM trong việc điều phối và dẫn dắt sự phát triển của khu vực phía Nam. Cuối cùng, để đảm bảo tính linh hoạt, luật cần có quy định về ủy quyền lập pháp, cho phép các cơ quan như Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc Chính phủ phê duyệt nhanh các điều chỉnh thể chế đột phá nhằm đáp ứng kịp thời sự thay đổi nhanh chóng của thực tiễn.
Theo PGS TS Tô Văn Hòa, để đạo luật thực sự đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả, ba nguyên tắc chỉ đạo cần được tuân thủ nghiêm ngặt trong quá trình soạn thảo. Nguyên tắc thứ nhất là thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng trên cơ sở kế thừa hợp lý các nghị quyết đặc thù trước đây. Nguyên tắc thứ hai là xác lập quyền ưu tiên áp dụng “Luật Thành phố Hồ Chí Minh” khi có sự khác biệt với các quy định pháp luật khác, đảm bảo tính thống nhất và hiệu lực thực thi của các cơ chế đột phá.
Nguyên tắc cuối cùng là đảm bảo tính cụ thể trong việc phân định nhiệm vụ quyền hạn nhưng không quá sa đà vào các quy định kỹ thuật về quy trình thủ tục. “Việc quy định mang tính khái quát nhưng cụ thể về thẩm quyền sẽ giúp Thành phố có không gian chủ động và linh hoạt hơn trong điều hành thực tiễn”, PGS TS Tô Văn Hòa nói.
Những đề xuất này được kỳ vọng sẽ đặt nền móng cho một đạo luật không chỉ giải quyết các điểm nghẽn hiện tại mà còn kiến tạo một không gian phát triển mới cho TPHCM. Với một khung pháp lý ổn định và vượt trội, thành phố sẽ khẳng định được vị thế siêu đô thị hiện đại, đóng góp quan trọng vào sự thịnh vượng của cả quốc gia trong kỷ nguyên mới.
