Một hệ sinh thái khởi nghiệp hiện đại cần có vai trò của các tổ chức trung gian như TTO.
Nếu hệ sinh thái khởi nghiệp là một bộ máy thì Tổ chức trung gian chuyển giao công nghệ (TTO) chính là hệ thống bánh răng truyền lực. Thiếu đi bộ phận này, động cơ tri thức dù mạnh mẽ đến đâu cũng không thể vận hành bánh xe kinh tế.
TS Phạm Thị Hồng Phượng, Viện Nghiên cứu và Phát triển Công nghiệ chia sẻ tại Hội thảo khoa học “Mô hình hợp tác giữa nhà khoa học và doanh nghiệp tại Hà Nội” rằng trong một hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, TTO không đơn thuần là một đơn vị hành chính, thực hiện các thủ tục giấy tờ. Thực chất, TTO đóng vao trò là một “thực thể kinh tế tri thức”, nằm tại điểm giao thoa giữa hàn lâm (viện, trường), kinh doanh (doanh nghiệp), pháp lý (sở hữu trí tuệ).
TTO mang các sứ mệnh cốt lõi là sàng lọc và đánh giá tiềm năng thương mại, quản trị và bảo hộ tài sản trí tuệ, đánh giá công nghệ, đàm phán cấp quyền và hỗ trợ hình thành doanh nghiệp khởi nguồn Spinoff. Đặc biệt, khi công nghệ quá đột phá, thay vì bán cho doanh nghiệp có sẵn, TTO sẽ hỗ trợ nhà khoa học thành lập doanh nghiệp riêng để trực tiếp khai thác công nghệ đó.
Theo khảo sát sơ bộ, Hà Nội là nơi tập trung các viện nghiên cứ, trường đại học cao nhất cả nước nhưng số lượng văn phòng có chức năng TTO hoạt động đúng nghĩa chiếm chưa đến 5%. Đa số các trường đại học vẫn gộp chung chức năng này vào Phòng quản lý khoa học, dẫn đến tình trạng hành chính hóa khoa học và thiếu tư duy khách hàng. Cụ thể, cán bộ làm công tác chuyển giao đa phần là giảng viên hoặc nhân viên hành chính kiêm nhiệm. Họ thiếu kỹ năng thị trường, định giá và đàm phán quốc tế. Các TTO kiêm nhiệm thường đợi doanh nghiệp tìm đến (thụ động) thay vì chủ động đi tìm bài toán của doanh nghiệp để đặt hàng nhà khoa học (chủ động).
TS Phạm Thị Hồng Phượng đã nhấn mạnh rằng, muốn có một hệ sinh thái khởi nghiệp mạnh, không thể không có một thị trường công nghệ sôi động. và càng không thể thiếu “người môi giới chuyên nghiệp” là TTO. Thực chất, startup không thể chỉ dựa vào các ý tưởng mô hình kinh doanh đơn thuần, họ cần công nghệ lõi từ các viện nghiên cứu. TTO là nơi đóng gói các công nghệ này để startup tiếp nhận dễ dàng. TTO cũng đồng thời giúp giảm thiểu chi phí R&D cho doanh nghiệp, thay vì tự xây dựng phòng LAB tốn kém, doanh nghiệp thông qua TTO để đặt hàng các chuyên gia đầu ngành xử lý vấn đề kỹ thuật của mình. TTO còn giúp tạo nguồn thu bền vững cho các trường đại học nhờ tiền bán bản quyền được thương mại hóa thành công.
Cũng theo chia sẻ của TS Phạm Thị Hồng Phượng, so với quốc tế, TTO tại Việt Nam, đặc biệt là Hà Nội có 3 điểm khác biệt.
Thứ nhất, đó là tính độc lập trong quyết định. Các TTO quốc tế có quyền tự quyết rất cao về tài chính và hợp đồng. Trong khi đó, các đơn vị quản lý của Việt Nam vẫn đang vướng vào các quy định về quản lý tài sản nhà nước, khiến mọi quyết định chuyển giao đều phải qua nhiều tầng nấc qui định, làm mất đi tính thời điểm của công nghệ.
Thứ hai, nguồn nhân lực đa năng tại Việt Nam đang bị thiếu trầm trọng đội ngũ “người môi giới”, có khả năng nói cả ngôn ngữ của nhà khoa học lẫn ngôn ngữ của nhà đầu tư.
Thứ ba, đó là văn hóa chấp nhận rủi ro. Trong chuyển giao công nghệ, tỷ lệ thất bại là rất cao. Các mô hình quốc tế chấp nhận rủi ro này như một phần cuộc chơi, còn ở Việt Nam, cơ chế kiểm soát rủi ro đối với tài sản công đang chưa tạo động lực thử nghiệm những mô hình mới.
Dựa vào bối cảnh đặc thù của Hà Nội và Việt Nam, TS Phạm Thị Hồng Phượng đã đưa ra đề xuất mô hình 5P – một bộ tiêu chuẩn toàn diện để định hình, vận hành các TTO, giúp chúng thực sự trở thành động cơ cho hệ sinh thái khởi nghiệp. Mô hình 5P gồm: chuyên nghiệp (professionalism), nền tảng (platform), lợi ích (profit – sharing), cơ chế thử nghiệm (policy sanbox), hợp tác chiến lược (partnership).
TTO phải được vận hành như một đơn vị độc lập về nghiệp vụ. Nhân sự của TTO không nên là giảng viên kiêm nhiệm thuần túy. Họ cần những người có kiến thức khoa học đủ sâu để hiểu nhà nghiên cứu, cũng có tư duy kinh doanh đủ sắc sảo để đàm phán với CEO. TTO cũng không thể là một “hòn đảo”. Nó phải là một nền tảng kết nối dữ liệu thông minh, nơi doanh nghiệp có thể tìm kiếm theo nhu cầu và TTO phản hồi bằng giải pháp.
Về cơ chế chia sẻ lợi nhuận, TS Phạm Thị Hồng Phượng đề xuất áp dụng theo chuẩn quốc tế với tỷ lệ linh hoạt, ưu tiên cho người sáng tạo. Cụ thể, nhà khoa học (40 – 60%), cơ quan chủ quản/trường đại học (20 – 30%), quỹ vận hành TTO (10 – 20%) để tái đầu tư. Còn đối với cơ chế thử nghiệm chính sách, thay vì nhà nước giữ quyền sở hữu, có thể thí điểm chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền khai thác cho các trường đại học/TTO để họ chủ động quyết định việc bán hay cho thuê công nghệ. Cuối cùng, chuyển giao công nghệ không chỉ gói gọn trong một ngôi trường, thành phố mà cần liên kết TTO với liên ngành, thúc đẩy hợp tác quốc tế để đưa công nghệ Việt Nam ra nước ngoài và nhập khẩu công nghệ tiên tiến về nội địa hóa.
