Ninh Bình: "Giải mã" bài toán hài hòa giữa khai thác khoáng sản và bảo vệ môi trường

Bằng việc siết chặt quy trình cấp phép, tăng cường thanh tra và đặc biệt là kiến tạo một "văn hóa khai thác" mới, địa phương này quyết tâm đưa hoạt động khoáng sản trở thành động lực "xanh", thay vì là rào cản cho mục tiêu trở thành trung tâm du lịch quốc tế.

Từ tư duy "tận thu" đến "quản trị bảo tồn"

Ninh Bình được thiên nhiên ưu ái ban tặng nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú, đặc biệt là các dãy núi đá vôi kỳ vĩ. Đây là nguồn nguyên liệu chiến lược cho ngành sản xuất xi măng và vật liệu xây dựng, những cột trụ kinh tế của tỉnh trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, khi đặt lên bàn cân với danh hiệu Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới Quần thể danh thắng Tràng An, việc khai thác khoáng sản không còn đơn thuần là câu chuyện kinh tế, mà là một bài toán sinh tồn về môi trường và cảnh quan.

Nhận thức rõ những hệ lụy khôn lường của việc khai thác quá mức hoặc sai quy hoạch, UBND tỉnh Ninh Bình đã thực hiện một cuộc cách mạng trong tư duy quản lý. Thay vì chỉ dừng lại ở vai trò "cấp phép và thu phí" thụ động, tỉnh đã chuyển sang mô hình "quản trị và bảo tồn" chủ động. Điểm tựa pháp lý vững chắc cho sự chuyển dịch này chính là việc bám sát lộ trình của Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 và cụ thể hóa tinh thần Chỉ thị 38 của Thủ tướng Chính phủ.

Bước ngoặt lớn nhất nằm ở việc ban hành Nghị quyết số 12-NQ/TU vào tháng 1/2026. Đây không chỉ là một văn bản hành chính thông thường mà được ví như "tuyên ngôn xanh" của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Ninh Bình. Nghị quyết xác lập một tầm nhìn dài hạn đến năm 2045, định hình lại toàn bộ phương thức khai thác tài nguyên đất đai và khoáng sản. Ở đó, mỗi hạt cát, mỗi mét khối đá vôi lấy đi từ lòng đất phải được thẩm định kỹ lưỡng về giá trị đóng góp so với những tổn thương tiềm tàng đối với hệ sinh thái. Tư duy "khai thác tận diệt" chính thức bị khai tử, nhường chỗ cho một lộ trình khai thác có trách nhiệm với tương lai.

Một trong những nét đặc sắc trong cách làm của Ninh Bình chính là việc không áp đặt những mệnh lệnh hành chính khô cứng một cách cực đoan. Tỉnh chọn con đường khó hơn nhưng bền vững hơn: “Mềm hóa” quy định pháp luật để chạm đến nhận thức của doanh nghiệp.

Chia sẻ về sự chuyển dịch này, ông Nguyễn Đức Thanh – PGĐ Công ty Khoáng sản Thanh Việt: Một hệ thống pháp lý dù hoàn thiện đến đâu cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu đi sự đồng thuận và ý thức tự giác từ phía người thực thi. Thấu hiểu triết lý đó, các cơ quan chức năng tỉnh đã biến các hội nghị phổ biến pháp luật thành không gian đối thoại đa chiều. Tại đây, nhà quản lý và lãnh đạo doanh nghiệp cùng ngồi lại, không phải để thuyết giảng một chiều, mà để cùng tìm tiếng nói chung cho bài toán: Khai thác thế nào để vừa có lợi nhuận, vừa giữ được màu xanh cho vùng đất di sản. Đây là quá trình chuyển hóa từ việc "phải làm theo luật" sang "tự nguyện làm vì cộng đồng".

Trong văn hóa này, trách nhiệm hoàn nguyên môi trường, ký quỹ phục hồi sinh thái không còn là gánh nặng chi phí, mà là đạo đức kinh doanh tối thượng. Khi mỗi doanh nhân thực sự "thấu cảm" được giá trị vô giá của cảnh quan, họ sẽ trở thành những người gác đền cho tài nguyên thay vì là người lấy đi. Chính "chìa khóa vàng" về sự đồng thuận này đã giúp tháo gỡ những nút thắt kéo dài giữa phát triển kinh tế công nghiệp và bảo tồn sinh thái bền vững.

Khi số liệu là "thước đo" lòng tin

Song hành với việc tuyên truyền, Ninh Bình khẳng định kỷ cương phép nước phải được thực thi bằng những công cụ định lượng cụ thể. Sự giám sát nghiêm ngặt của cơ quan quản lý chính là điều kiện đủ để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong kinh doanh.

Theo Sở Nông nghiệp & Môi trường: Tính đến cuối năm 2025, bức tranh quản lý khoáng sản tại Ninh Bình được thể hiện qua những con số biết nói. Hiện toàn tỉnh có 199 giấy phép khai thác khoáng sản còn hiệu lực. Trong đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (tiền thân là Bộ Tài nguyên và Môi trường) cấp 31 giấy phép cho các loại khoáng sản chiến lược như đá vôi xi măng, dolomit và nước khoáng. UBND tỉnh trực tiếp quản lý và cấp 168 giấy phép đối với vật liệu xây dựng thông thường, đất san lấp – những loại hình dễ phát sinh vi phạm nhất.

Năm 2025 đánh dấu một năm hành động quyết liệt của các lực lượng thanh tra chuyên đề. Kết quả không chỉ nằm ở số lượng giấy phép được cấp mới hay điều chỉnh, mà ở sự nghiêm minh trong xử lý vi phạm. Thu hồi gần 192 triệu đồng tiền thuế tài nguyên và phí môi trường bị thất thoát. Xử phạt hành chính hàng loạt doanh nghiệp vi phạm về trật tự xây dựng và đất đai, trong đó riêng 3 đơn vị bị xử phạt 400 triệu đồng và buộc nộp lại hơn 62 triệu đồng lợi nhuận bất hợp pháp.

Đặc biệt, tại các "điểm nóng" về khai thác cát, sỏi lòng sông, Công an tỉnh cùng lực lượng liên ngành đã thiết lập một "vòng rào" kiểm soát 24/7. Những cuộc tuần tra xuyên đêm trên các tuyến sông không chỉ nhằm bắt quả tang vi phạm mà còn để khẳng định thông điệp: Không có vùng cấm trong quản lý tài nguyên.

Bên cạnh đó, nghĩa vụ bảo vệ môi trường đã được "số hóa" và giám sát thực tế. Các nhà máy xi măng, các mỏ khai thác đá hiện nay không chỉ dừng lại ở việc phun nước giảm bụi hay trồng cây xanh che chắn, mà đã lắp đặt hệ thống quan trắc khí thải tự động kết nối trực tiếp về Sở Nông nghiệp và Môi trường. Đây chính là minh chứng cho việc ứng dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả quản lý, biến những cam kết trên giấy thành hành động thực tiễn.

Hoạt động khai thác khoáng sản tại Ninh Bình hôm nay đã cơ bản đi vào nề nếp. Những hành vi khai thác trái phép nhỏ lẻ đã bị đẩy lùi, nhường chỗ cho các đơn vị khai thác quy mô, bài bản và có trách nhiệm. Sự chuyển mình này không chỉ giúp tăng thu ngân sách bền vững mà còn tạo ra hàng ngàn việc làm ổn định cho lao động địa phương trong một môi trường làm việc an toàn hơn.

Trong tương lai gần, Ninh Bình sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy hoạch khoáng sản đồng bộ với Quy hoạch tỉnh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Trọng tâm cốt lõi là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ viễn thám, flycam và trí tuệ nhân tạo (AI) trong giám sát biến động địa hình mỏ.

Với một tư duy quản trị sắc sảo, sự đồng lòng của cộng đồng doanh nghiệp và tinh thần thượng tôn pháp luật, Ninh Bình đang từng bước chứng minh: Khai thác khoáng sản không nhất thiết phải đánh đổi bằng môi trường. Tài nguyên lòng đất, nếu được khai thác bằng sự trân trọng và tầm nhìn bền vững, sẽ chính là đòn bẩy để Ninh Bình cất cánh, trở thành hình mẫu về phát triển xanh và là một "Thành phố di sản thiên niên kỷ" đáng sống trong tương lai.