Kinh tế

Trước thực trạng này, vấn đề đặt ra đối với các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản là phải đẩy mạnh tái định vị thị trường xuất khẩu.

Mỹ siết chặt nhập khẩu

Thị trường Mỹ, từng là trụ cột lợi nhuận và “neo giá” cho toàn ngành thủy sản Việt Nam, ngày càng trở nên khó khăn khi mức thuế quan đối ứng 20% tiếp tục được duy trì. Đặc biệt, nguy cơ thuế chống bán phá giá đối với mặt hàng tôm có thể lên tới 35,29%.
Ngoài ra, từ năm 2026, Mỹ sẽ áp dụng bộ tiêu chuẩn mới đối với sản phẩm hải sản nhập khẩu, bao gồm yêu cầu minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng từ khâu nuôi đến khâu chế biến; kiểm soát nghiêm ngặt lao động cưỡng bức và điều kiện lao động…

Những tiêu chuẩn này buộc doanh nghiệp Việt Nam phải đầu tư mạnh vào công nghệ, quản trị vùng nuôi, số hóa hệ thống truy xuất, cũng như nâng cao tỷ trọng sản phẩm giá trị gia tăng để giữ vững thị trường Mỹ.

Trong bối cảnh đó, xuất khẩu thủy sản Việt Nam cần tiếp tục chuyển dịch mạnh mẽ, với ba trụ cột mới nổi lên nhằm phân tán rủi ro và duy trì tăng trưởng.

Tiềm năng thị trường Trung Quốc

Cuối năm 2025, Trung Quốc đã vươn lên thành điểm đến chiến lược cho cả tôm và cá tra Việt Nam. Tính đến ngày 15/12, xuất khẩu tôm sang thị trường này tăng khoảng 60%, đạt 1,2 tỷ USD, trong khi cá tra ghi nhận mức tăng trưởng hai chữ số.

Không chỉ mở rộng về quy mô, nhu cầu của Trung Quốc cũng đang thay đổi nhanh chóng. Các chuỗi nhà hàng lẩu, hệ thống bán lẻ hiện đại và nền tảng thương mại điện tử ngày càng ưa chuộng cá phi-lê và sản phẩm chế biến sâu thay vì hàng nguyên liệu thô.

Tuy nhiên, thị trường này cũng không còn “dễ tính”. Các quy định mới về truy xuất nguồn gốc, mã QR và kiểm soát dư lượng kháng sinh buộc doanh nghiệp Việt Nam phải nâng cấp toàn diện quy trình sản xuất. VASEP cảnh báo rằng chỉ những doanh nghiệp xuất khẩu đáp ứng chuẩn mực mới về quản trị chất lượng có thể duy trì chỗ đứng lâu dài tại Trung Quốc.

Bài kiểm tra bền vững ở thị trường Nhật

Trong khi đó, Nhật Bản tiếp tục giữ vai trò thị trường ổn định nhờ các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, bất chấp biến động của đồng yên. Theo số liệu đến giữa tháng 12/2025, kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang Nhật Bản đạt gần 1,6 tỷ USD, tăng hơn 15% so với cùng kỳ và chiếm khoảng 15% tổng kim ngạch toàn ngành.
“Hiệp định CPTPP cùng nhiều hiệp định mà Việt Nam và Nhật Bản là thành viên đang tạo thêm những động lực thúc đẩy tăng trưởng thương mại hai nước”, ông Tạ Đức Minh, Tham tán thương mại, Thương vụ Việt Nam tại Nhật Bản cho biết.

Đáng chú ý, xu hướng “bình dân hóa” đang ngày càng rõ nét khi người tiêu dùng Nhật ưu tiên các sản phẩm tiện lợi, giá hợp lý như cá nục, cá tra chế biến thay vì các dòng cao cấp. Đổi lại, các chứng nhận bền vững như ASC hay BAP gần như đã trở thành điều kiện bắt buộc, biến Nhật Bản thành thị trường thử thách năng lực quản trị, minh bạch và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp Việt.

Cơ hội mới cho thủy sản Việt tại Trung Đông

Một trụ cột tiềm năng khác đang dần lộ diện là Trung Đông. Theo Mordor Intelligence, thị trường hải sản khu vực này được định giá hơn 22 tỷ USD năm 2025 và có thể đạt trên 24 tỷ USD vào năm 2030. Điều này mở ra cơ hội lớn cho thủy sản Việt Nam.

Trên thực tế, các dòng tôm cao cấp, hải sản đông lạnh và sản phẩm chế biến sẵn được ưa chuộng tại Saudi Arabia nhờ phù hợp với hệ thống bán lẻ hiện đại và điều kiện khí hậu đặc thù. Với việc Hiệp định CEPA giữa Việt Nam và UAE chính thức có hiệu lực, dư địa cho cá ngừ và cá tra được đánh giá là rất lớn. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất vẫn là chứng nhận Halal.

Theo ông Lê Châu Hải Vũ, Giám đốc Công ty Tư vấn Doanh nghiệp Consul Tech, Phó Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh Nông Việt Nam, thị trường Hồi giáo có dư địa lớn để Việt Nam khai thác tiềm năng xuất khẩu hàng trăm tỷ USD mỗi năm. “Doanh nghiệp Việt Nam cần coi chứng nhận Halal là khoản đầu tư chiến lược, chứ không phải chi phí. Đạt chuẩn Halal sẽ mở ra cánh cửa tiếp cận hơn 2 tỷ người tiêu dùng Hồi giáo, đồng thời là lời khẳng định cho uy tín của hàng Việt với các đối tác ngoài khối”, ông Vũ nhấn mạnh.

Phép thử mô hình giá trị gia tăng

Trước áp lực thuế quan đối ứng 20% tại Mỹ, VASEP cho rằng năm 2026 sẽ là phép thử then chốt đối với mô hình tăng trưởng của ngành thủy sản. Các sản phẩm cá phi-lê thô, vốn phụ thuộc vào lợi thế giá, sẽ nhanh chóng mất sức cạnh tranh.

Mô hình giá trị gia tăng (GGT) cho thủy sản tập trung vào việc nâng cao giá trị sản phẩm qua từng khâu trong chuỗi giá trị, từ sản xuất (nuôi trồng, khai thác), chế biến (sản phẩm giá trị gia tăng cao như cá phi lê, tôm chế biến sâu), đến tiêu thụ (thị trường xuất khẩu, nội địa), thông qua áp dụng công nghệ (VietGAP, GlobalGAP), truy xuất nguồn gốc, phát triển thương hiệu, và hợp tác "4 nhà" (Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, nông dân) để tạo ra sản phẩm chất lượng, đáp ứng nhu cầu thị trường khó tính, tối ưu lợi nhuận và tính bền vững.

Lối thoát duy nhất, theo giới chuyên gia, là đẩy mạnh chế biến sâu để vừa né rào cản thuế, vừa cải thiện biên lợi nhuận. Xu hướng này đã bắt đầu hình thành khi xuất khẩu cá tra giá trị gia tăng trong năm 2025 tăng gần 47%, bao gồm các dòng tẩm bột, sốt và thực phẩm ăn liền.

Trường Đặng