Nghiên cứu - Trao đổi
Luật Tòa án chuyên biệt: Thách thức nằm ở khâu triển khai
Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế được kỳ vọng tạo đột phá về cơ chế giải quyết tranh chấp, song thách thức lớn nhất hiện nay vẫn nằm ở khâu triển khai.
Ngày 11/12/2025, Quốc hội đã thông qua Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế số 150/2025/QH15 – một đạo luật được đánh giá là có ý nghĩa đặc biệt trong tiến trình hoàn thiện thể chế tư pháp, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế – tài chính và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng của Việt Nam. Luật gồm 5 chương, 44 điều và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Việc ban hành Luật được đặt trong tổng thể thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng, đặc biệt là Kết luận số 223-KL/TW của Bộ Chính trị về nghiên cứu thành lập Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế, cùng các nghị quyết, văn bản chỉ đạo liên quan.
Không chỉ đơn thuần là một thiết chế tư pháp mới, Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế còn phản ánh sự đổi mới căn bản trong tư duy lập pháp. Cụ thể, Việt Nam thiết kế một mô hình Tòa án có thẩm quyền xét xử chuyên biệt, thủ tục tố tụng linh hoạt, tiệm cận chuẩn mực quốc tế, cùng đội ngũ thẩm phán được tuyển chọn theo những tiêu chuẩn cao hơn thông lệ chung. Đây là bước đi thể hiện rõ quan điểm xây dựng nền tư pháp không chỉ bảo vệ công lý, mà còn phục vụ phát triển, đồng hành cùng mục tiêu xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế có sức cạnh tranh khu vực và toàn cầu.
Chia sẻ về công tác chuẩn bị triển khai Luật, Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Tiến nhấn mạnh, đây là một đạo luật mới, khó và rất phức tạp, đòi hỏi phải xây dựng các quy tắc tố tụng đặc thù, vượt trội so với cơ chế hiện hành. Mục tiêu cốt lõi là tạo dựng một quy trình tố tụng nhanh chóng, hiệu quả, đủ sức thu hút và tạo niềm tin cho nhà đầu tư.
Theo ông, Tòa án nhân dân tối cao đã có kế hoạch phối hợp xây dựng hệ thống quy tắc tố tụng riêng cho Tòa án chuyên biệt, trong đó tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm từ những mô hình đã vận hành thành công trên thế giới.
Từ góc nhìn chuyên sâu, PGS, TS Trần Việt Dũng, Cố vấn cao cấp của DL&Partners, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng, việc triển khai Tòa án chuyên biệt trong khuôn khổ Trung tâm tài chính quốc tế đặt ra nhiều thách thức thực chất, phản ánh độ phức tạp của quá trình cải cách tư pháp trong bối cảnh hội nhập. Thách thức đầu tiên và mang tính nền tảng chính là thể chế pháp lý.
Theo ông Dũng, khung pháp luật tố tụng hiện hành của Việt Nam vẫn mang đậm dấu ấn truyền thống, trong đó Tòa án giữ vai trò trung tâm trong việc xác minh sự thật và áp dụng pháp luật quốc gia. Trong khi đó, các tranh chấp tài chính – thương mại quốc tế lại đòi hỏi tư duy tố tụng hiện đại hơn, đề cao tính tranh tụng, tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên, cũng như khả năng tiếp cận và vận dụng luật nước ngoài. Việc “nội luật hóa” các yếu tố này không chỉ là bài toán kỹ thuật lập pháp, mà còn là sự chuyển đổi tư duy tư pháp mang tính hệ thống.
Bên cạnh thể chế, niềm tin của thị trường là thách thức không thể xem nhẹ. Theo chuyên gia này, niềm tin không được tạo dựng chỉ bằng các quy định trên giấy, mà được hình thành qua thực tiễn xét xử: chất lượng và tính thuyết phục của phán quyết, sự nhất quán trong lập luận pháp lý, thời gian giải quyết tranh chấp, cũng như khả năng thi hành và được công nhận ở phạm vi quốc tế. Trong môi trường cạnh tranh gay gắt giữa các trung tâm tài chính, chỉ một số vụ việc xử lý thiếu thuyết phục cũng có thể ảnh hưởng đến uy tín của toàn bộ thiết chế, khiến nhà đầu tư quay lại với các cơ chế quen thuộc như trọng tài quốc tế hoặc tòa án thương mại nước ngoài.
Trong bối cảnh đó, yếu tố nguồn nhân lực, đặc biệt là đội ngũ thẩm phán Tòa án chuyên biệt, được xem là điều kiện then chốt quyết định sự thành bại của mô hình này. Thách thức không chỉ nằm ở trình độ chuyên môn pháp luật, mà còn ở tư duy xét xử quốc tế, năng lực ngoại ngữ, khả năng làm việc trong môi trường đa văn hóa pháp lý và mức độ am hiểu thông lệ thương mại toàn cầu.
Theo PGS, TS Trần Việt Dũng, tiêu chuẩn đối với thẩm phán Tòa án chuyên biệt cần được đặt ở mức cao hơn đáng kể so với hệ thống Tòa án thông thường. Trong ngắn hạn, Tòa án nhân dân tối cao cần cân nhắc việc lựa chọn, bổ nhiệm các chuyên gia pháp lý có uy tín, kinh nghiệm quốc tế và năng lực chuyên sâu. Về trung và dài hạn, việc xây dựng đội ngũ thẩm phán Việt Nam đủ năng lực đảm nhiệm vai trò này là yêu cầu mang tính chiến lược.