24h

Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) vừa ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với doanh nghiệp vận hành ứng dụng Zalo với tổng số tiền hơn 810 triệu đồng do vi phạm các quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Trọng tâm của quyết định xử phạt liên quan đến cơ chế thiết kế điều khoản sử dụng và chính sách bảo mật, theo đó người dùng buộc phải chấp thuận toàn bộ nội dung nếu muốn tiếp tục sử dụng dịch vụ.

Theo quyết định xử phạt, doanh nghiệp chưa thiết lập đầy đủ cơ chế để người dùng lựa chọn phạm vi thông tin cá nhân cung cấp; chưa trao quyền quyết định riêng đối với việc sử dụng dữ liệu cho quảng cáo và mục đích thương mại; điều khoản giao dịch chung chưa thể hiện rõ một số nội dung bắt buộc như thời điểm áp dụng; đồng thời chưa công khai đầy đủ quy trình tiếp nhận, xử lý phản ánh, khiếu nại của người tiêu dùng theo quy định pháp luật.

Nhiều ý kiến cho rằng, mức xử phạt này không phải là khoản tiền lớn so với quy mô và mức độ phổ biến của một nền tảng số có lượng người dùng rất lớn như Zalo. Tuy nhiên, ý nghĩa của vụ việc không nằm ở con số xử phạt, mà ở thông điệp pháp lý được phát đi: trong môi trường số, quyền lợi của người dùng không thể bị xem là yếu tố phụ thuộc hay mặc nhiên đi kèm với tiện ích công nghệ.

Thực tế cho thấy, trong quá trình cập nhật điều khoản sử dụng và chính sách bảo mật, đã xuất hiện nhiều ý kiến trái chiều của người dùng liên quan đến cơ chế chấp thuận điều khoản. Việc người dùng phải lựa chọn giữa chấp nhận toàn bộ nội dung hoặc không tiếp tục sử dụng dịch vụ phản ánh rõ sự chênh lệch về vị thế giữa nền tảng và người dùng, đồng thời đặt ra câu hỏi về tính tự nguyện của sự đồng ý trong các hợp đồng mẫu trên môi trường số.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, Luật sư Tạ Anh Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn cho rằng, pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và bảo vệ dữ liệu cá nhân đặt trọng tâm vào tính tự nguyện và minh bạch của sự chấp thuận. Theo phân tích của Luật sư Tuấn, sự đồng ý chỉ có giá trị pháp lý khi người dùng được cung cấp thông tin đầy đủ và có quyền lựa chọn thực chất, bao gồm khả năng quyết định từng phần đối với các mục đích xử lý dữ liệu khác nhau.

Luật sư Tạ Anh Tuấn cũng chỉ ra rằng vấn đề không nằm ở việc doanh nghiệp có quyền xây dựng điều khoản sử dụng hay không, mà nằm ở cách các điều khoản đó được thiết kế và triển khai. Người dùng cần được phân biệt rõ dữ liệu nào là cần thiết để vận hành dịch vụ, dữ liệu nào phục vụ mục đích quảng cáo, tiếp thị hoặc thương mại, và liệu họ có quyền từ chối từng nhóm mục đích hay không. Khi mọi nội dung được gộp vào một lựa chọn duy nhất, ranh giới giữa đồng ý tự nguyện và đồng ý do bị đặt vào thế bắt buộc trở nên rất mong manh.

Luật sư Tuấn cho rằng, từ vụ việc này, có thể nhận diện rõ hơn một vấn đề mang tính cấu trúc của thị trường dịch vụ số, đó là quyền lực nền tảng. Quyền lực này không thể hiện bằng mệnh lệnh hay áp đặt trực tiếp, mà thông qua khả năng thiết kế hệ thống và luật chơi. Nền tảng quyết định người dùng được tiếp cận thông tin ra sao, phải chấp thuận điều khoản ở bước nào, và hậu quả của việc không chấp thuận là gì.

Khi một nền tảng đủ lớn, việc rời bỏ dịch vụ không chỉ đơn thuần là ngừng sử dụng một ứng dụng, mà còn kéo theo sự gián đoạn trong liên lạc, công việc, dữ liệu và các mối quan hệ đã hình thành trên môi trường số. Chính hiệu ứng mạng lưới này khiến người dùng thường lựa chọn chấp nhận điều khoản thay vì rời đi, ngay cả khi còn băn khoăn về quyền riêng tư.

Chính vì vậy, quyết định xử phạt lần này được nhìn nhận không chỉ như một biện pháp xử lý vi phạm hành chính, mà còn là tín hiệu cho thấy cơ quan quản lý đang quan tâm nhiều hơn đến cách doanh nghiệp thiết kế lựa chọn cho người dùng. Trọng tâm không chỉ là câu chữ trong điều khoản, mà là việc người dùng có thực sự được trao quyền quyết định hay không.

Ở chiều ngược lại, vụ việc cũng đặt ra yêu cầu đối với các doanh nghiệp công nghệ trong việc điều chỉnh tư duy tuân thủ. Việc minh bạch hóa chính sách, tách bạch các nhóm mục đích xử lý dữ liệu và trao quyền lựa chọn cụ thể cho người dùng không chỉ là nghĩa vụ pháp lý, mà còn là yếu tố quan trọng để duy trì niềm tin của người dùng, một nền tảng của sự phát triển bền vững trong môi trường số.

Luật sư Tạ Anh Tuấn kiến nghị, cùng với xử phạt, cần tiếp tục tăng cường rà soát các hợp đồng mẫu và điều khoản giao dịch chung của các nền tảng có phạm vi ảnh hưởng lớn. Nếu thiếu chuẩn mực rõ ràng và cơ chế giám sát hiệu quả, người dùng rất dễ bị đẩy vào vị thế yếu thế, buộc phải chấp nhận các điều khoản soạn sẵn để tránh gián đoạn dịch vụ.

“Đổi mới công nghệ là xu thế tất yếu, nhưng không thể lấy sự tiện lợi làm lý do để thu hẹp quyền lựa chọn của người dùng. Khi quyền dữ liệu và quyền riêng tư được tôn trọng đúng nghĩa, thị trường dịch vụ số mới có thể phát triển theo hướng minh bạch, công bằng và bền vững”, Luật sư Tạ Anh Tuấn chia sẻ.

Nguyễn Giang