24h

Bằng việc quy hoạch lại các vùng mỏ, ứng dụng công nghệ giám sát hiện đại và kiên quyết xử lý các sai phạm nghìn tỷ, địa phương này đang chứng minh nỗ lực chuyển đổi phương thức phát triển từ “nâu” sang “xanh”, đảm bảo sự hài hòa giữa khai thác kinh tế và bảo tồn di sản cho thế hệ mai sau.

Xây dựng “vòng kim cô” kỹ thuật số

Một trong những bước đi quyết liệt nhất của Quảng Ninh chính là việc chuẩn hóa quy trình giám sát từ cửa mỏ đến bến bãi. Thay vì chỉ dựa vào các đội tuần tra truyền thống, tỉnh đã chỉ đạo ứng dụng mạnh mẽ công nghệ vào quản lý. Tại các mỏ than và bến cảng trọng điểm, hệ thống camera giám sát thông minh và trạm cân điện tử đã được lắp đặt đồng bộ, kết nối dữ liệu trực tiếp về cơ quan quản lý.

Việc chuẩn hóa quy trình giám sát không chỉ dừng lại ở mệnh lệnh hành chính. Tỉnh đã chỉ đạo ứng dụng mạnh mẽ công nghệ vào quản lý thực địa. Tại tất cả các cửa mỏ, bến cảng và điểm tập kết khoáng sản trọng điểm, hệ thống camera giám sát thông minh AI tích hợp nhận diện biển số xe và trạm cân điện tử đã được lắp đặt đồng bộ. Toàn bộ dữ liệu về khối lượng, chủng loại khoáng sản và lộ trình vận chuyển được kết nối thời gian thực (real-time) về trung tâm điều hành của tỉnh và cơ quan thuế. Điều này triệt tiêu hoàn toàn khả năng “phù phép” hồ sơ hay gian lận khối lượng tại gốc.

Sự quyết liệt của Quảng Ninh còn nằm ở cơ chế “bàn tay sắt” trong quản trị hành chính. Tỉnh ủy đã ban hành các quy định nghiêm ngặt về phân cấp trách nhiệm.

Lần đầu tiên, vị trí Bí thư cấp ủy và Chủ tịch UBND địa phương được đặt vào thế “cùng sinh cùng tử” với tài nguyên trên địa bàn. Nếu để xảy ra tình trạng khai thác trái phép kéo dài mà không phát hiện, xử lý, người đứng đầu sẽ phải chịu trách nhiệm trực tiếp trước Ban Thường vụ Tỉnh ủy. Chính áp lực chính trị này đã tạo ra một bộ máy giám sát tự thân từ cấp xã, phường, giúp xóa sổ những điểm nóng kinh điển về than lậu tại Hạ Long, Cẩm Phả hay Đông Triều.

Theo báo cáo từ Sở Tài nguyên và Môi trường (TN&MT), việc siết chặt không chỉ nằm ở khâu "cấm" mà còn ở khâu "quy hoạch". Từ năm 2023 đến nay, HĐND tỉnh đã thực hiện một cuộc rà soát tổng thể quy mô lớn. Kết quả, tỉnh đã xem xét thu hồi đất đối với 321 dự án chậm tiến độ hoặc vi phạm quy định với tổng diện tích lên tới 2.092ha. Đồng thời, kiểm soát chặt chẽ việc chuyển mục đích sử dụng đất đối với 311 dự án khác (diện tích 1.143ha) để đảm bảo quỹ đất được sử dụng đúng mục đích phát triển bền vững. Tỉnh cũng kiên quyết thu hồi các dự án "treo" không còn phù hợp với quy hoạch xanh, đưa 154,04ha đất chưa sử dụng vào diện quản lý đặc biệt để phục hồi hệ sinh thái.

Những bài học nghìn tỷ từ thực tiễn

Dù hệ thống phòng ngự đã được thiết lập, nhưng sức hút từ lợi nhuận khoáng sản vẫn khiến nhiều đối tượng tìm mọi cách lách luật. Những kẽ hở thường xuất hiện dưới danh nghĩa các dự án cải tạo, thu hồi đất đá thải – nơi ranh giới giữa "tận thu" và "khai thác lậu" bị xóa nhòa bởi những hành vi gian dối.

Một trong những sai phạm mới bị phanh phui và mới được TAND tỉnh Quảng Ninh mở phiên tòa sơ thẩm xét xử vụ án “Vi phạm quy định về khai thác tài nguyên” và “Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng” xảy ra tại Công ty CP than Cọc Sáu - Vinacomin (nay là Công ty CP than Đèo Nai - Cọc Sáu – TKV). Điểm đáng chú ý trong vụ án này không phải là hoạt động khai thác lén lút trong đêm, mà là sự ngang nhiên trục lợi ngay trong lòng một dự án được cấp phép chính thức.

Theo cáo trạng của VKSND tỉnh Quảng Ninh, từ cuối năm 2019 đến đầu năm 2024, Vũ Đình Kiên – Giám đốc Công ty CP Thiên Nam – đã lợi dụng dự án thu hồi, chế biến đá cát kết tại bãi thải Đông Cao Sơn để thực hiện hành vi phi pháp. Thay vì chỉ thực hiện theo phạm vi được duyệt, Kiên đã chỉ đạo công nhân sử dụng máy xúc đập, đục và sàng nghiền chọn lọc hơn 1 triệu m³ đất đá thải mỏ để sản xuất vật liệu xây dựng. Thậm chí, hơn 582.000 m³ đất đá thải khác còn được bán trực tiếp cho khách hàng mà không qua bất kỳ khâu xử lý nào.

Hệ quả là hơn 1,59 triệu m³ tài nguyên đã bị tiêu thụ trái phép, gây thất thoát cho ngân sách Nhà nước hơn 86,5 tỷ đồng. Vụ án là lời cảnh tỉnh sắc bén về việc buông lỏng hậu kiểm đối với các doanh nghiệp được giao thực hiện các dự án tận thu tài nguyên.

Không chỉ có than, các loại khoáng sản khác như đá đen, cát, đất sét cũng nằm trong tầm ngắm của tội phạm tài nguyên. Trước đó, Phòng Cảnh sát kinh tế CA tỉnh Quảng Ninh đã triệt phá một đường dây khai thác quy mô lớn tại phường Yên Thọ (cũ). Tại đây, các đối tượng đã biến một khu đất nông nghiệp rộng 7,5ha thành một công trường khai thác lậu khổng lồ với đầy đủ máy xúc, hệ thống sàng nghiền và xe tải hạng nặng.

Chỉ trong một thời gian ngắn, hơn 56.700 tấn đá đen đã bị "rút" ra khỏi lòng đất và vận chuyển đi tiêu thụ trái phép. Việc triệt phá thành công vụ án này cho thấy sự tinh vi của các đối tượng khi thiết lập cả một chuỗi cung ứng khép kín từ khai thác đến bãi tập kết và tiêu thụ.

Lời giải cho bài toán bền vững: Chuyển trục từ “Nâu” sang “Xanh”

Nhìn từ những vụ án và các biện pháp siết chặt quản lý, có thể thấy Quảng Ninh đang đứng trước một cuộc chuyển mình lịch sử. Tỉnh không chỉ quản lý để "chống thất thoát", mà quản lý để "tái cấu trúc" nền kinh tế. Triết lý phát triển của Quảng Ninh hiện nay là: Khai thác phải đi đôi với hoàn trả. Tỉnh yêu cầu các tập đoàn, doanh nghiệp ngành than phải thực hiện lộ trình hoàn nguyên môi trường nghiêm ngặt. Những bãi thải xỉ cao ngất ngưởng, từng là nỗi ám ảnh về bụi và sạt lở đối với người dân hạ lưu, nay đang dần được "xanh hóa". Hàng ngàn ha rừng keo, phi lao đã được trồng mới, biến những khai trường khô cằn thành những vành đai xanh ngăn bụi.

Đặc biệt, lộ trình đóng cửa các mỏ lộ thiên để chuyển sang khai thác hầm lò đang được đẩy nhanh. Đây là một bước đi tốn kém và đòi hỏi kỹ thuật cao, nhưng là bắt buộc để giảm thiểu bụi mịn, bảo vệ cảnh quan cho các đô thị du lịch như Hạ Long và Cẩm Phả.

Một điểm sáng trong tư duy quản lý mới là việc thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong ngành khoáng sản. Trước đây, đất đá thải mỏ bị coi là rác thải, gây áp lực lớn cho việc lưu giữ. Hiện nay, Quảng Ninh đã cho phép sử dụng nguồn đất đá này để làm vật liệu san lấp mặt bằng cho các siêu dự án cao tốc và khu kinh tế. Đây chính là "mũi tên trúng hai đích": Vừa giải quyết được cơn khát vật liệu xây dựng đang trầm trọng trên toàn quốc, vừa giảm diện tích bãi thải, hạ độ cao các bãi thải để đảm bảo an toàn trong mùa mưa bão.

Tuy nhiên, cuộc chiến bảo vệ tài nguyên sẽ không bao giờ có điểm kết thúc nếu không có một khung pháp lý hoàn thiện và sự đồng lòng của toàn hệ thống. Lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh khẳng định sẽ tiếp tục kiến nghị Trung ương tháo gỡ những chồng chéo trong Luật Khoáng sản và Luật Đất đai để tạo hành lang pháp lý thông thoáng nhưng chặt chẽ.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa tỉnh với Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) và Tổng công ty Đông Bắc đã tạo nên một "mặt trận thống nhất". Không còn cảnh "mạnh ai nấy quản", giờ đây mọi hoạt động khai thác đều đặt dưới sự giám sát chung của cộng đồng và các cơ quan quản lý nhà nước.

Hành trình tăng cường quản lý tài nguyên của Quảng Ninh không chỉ đơn thuần là câu chuyện về những vụ bắt giữ hay những con số thu hồi đất. Đó là một cuộc chuyển mình sâu sắc về tư duy quản trị: Từ dựa dẫm vào khai thác tài nguyên thô sang phát triển bền vững dựa trên dịch vụ, du lịch và công nghệ.

Dẫu vẫn còn đó những "kẽ hở" và sự tinh vi của tội phạm, nhưng với quyết tâm chính trị cao nhất và sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại, Quảng Ninh đang dần khẳng định vị thế của một địa phương đi đầu trong việc hiện thực hóa cam kết tăng trưởng xanh. Tài nguyên thiên nhiên sẽ không bị tiêu tán bởi lợi ích nhóm, mà sẽ thực sự trở thành nguồn lực bền vững, là "vốn mồi" để Quảng Ninh bay cao hơn trên bản đồ kinh tế khu vực.

Lê Cường