Nghiên cứu - Trao đổi

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, tài sản số và tài sản mã hoá đang dần trở thành một cấu phần quan trọng của thị trường tài chính toàn cầu. Thực tế cho thấy, Việt Nam đang đứng trước một thị trường mới đầy tiềm năng, nơi các công nghệ như blockchain, token hóa tài sản và các nền tảng tài chính phi tập trung (DeFi) được kỳ vọng trở thành động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế số. Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ người dân sở hữu tài sản mã hoá cao trên thế giới, với dòng tiền lớn tham gia thị trường, dù chưa được pháp luật chính thức thừa nhận.

Tuy nhiên, nghịch lý là các giao dịch tài sản mã hoá vẫn đang diễn ra sôi động trong khi khung khổ pháp lý chưa theo kịp. Tài sản số hiện “lơ lửng” trong vùng xám, chưa được xác định rõ là tài sản, chứng khoán, hàng hoá hay chỉ là dữ liệu số, khiến cả cơ quan quản lý, doanh nghiệp lẫn nhà đầu tư đều đối mặt với nhiều rủi ro pháp lý.

Những động thái chính sách gần đây như Luật Công nghiệp công nghệ số, Nghị quyết số 05 của Chính phủ và Quyết định số 96 của Bộ Tài chính được ban hành đã phát đi tín hiệu rõ ràng về việc từng bước “mở cửa” thí điểm thị trường tài sản số. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng, để thị trường này phát triển lành mạnh, bền vững, Việt Nam cần tiến thêm một bước căn bản hơn, đó là xây dựng một đạo luật riêng cho tài sản mã hoá.

Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TGS, việc thiếu một chế độ pháp lý rõ ràng đang là rào cản lớn nhất đối với sự phát triển chính thức của thị trường tài sản số tại Việt Nam.

“Tài sản số không thể mãi ở trong trạng thái nửa hợp pháp, nửa không. Cần phải xác lập địa vị pháp lý rõ ràng để quản lý và phát triển”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn, tài sản số có bản chất rất đa dạng, từ tiền mã hoá (cryptocurrency), token tiện ích, cho tới các tài sản số hoá. Mỗi loại có đặc điểm kinh tế, rủi ro và mục đích sử dụng khác nhau, do đó không thể áp dụng một khuôn khổ pháp lý chung.

“Việt Nam cần phân loại rõ tài sản số, từ đó xác lập chế độ pháp lý đặc thù cho từng loại, bao gồm quyền sở hữu, phương thức giao dịch, nghĩa vụ thuế, chế độ kế toán…”, ông Tuấn phân tích.

Theo chuyên gia này, giống như thị trường chứng khoán cần Luật Chứng khoán, tài chính ngân hàng cần Luật Các tổ chức tín dụng, thì tài sản số cũng cần một đạo luật chuyên ngành riêng biệt – không thể chỉ “gửi nhờ” trong luật công nghệ hay dân sự”.

Đạo luật này, theo đề xuất, cần quy định rõ điều kiện cấp phép, thu hồi và giám sát hoạt động của các sàn giao dịch tài sản số; nghĩa vụ báo cáo, kiểm toán và bảo mật dữ liệu người dùng; cơ chế xử lý vi phạm, gian lận, thao túng thị trường; cũng như trách nhiệm quản lý rủi ro và phòng, chống rửa tiền.

“Chỉ khi tài sản số được thừa nhận địa vị pháp lý rõ ràng, các giao dịch trên sàn mới có thể thực thi, bảo vệ và giải quyết tranh chấp theo đúng tinh thần pháp quyền”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Tô Trần Hoà, Phó trưởng ban thường trực Ban Quản lý thị trường giao dịch tài sản mã hoá, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết, quan điểm xuyên suốt của Việt Nam là không bóp nghẹt sự phát triển của thị trường tài sản mã hoá.

“Tuy nhiên, nếu ngay từ đầu mở cửa toàn diện như một số thị trường như Dubai, cho phép doanh nghiệp cung cấp rất nhiều dịch vụ phức tạp, thì cần đặt câu hỏi liệu năng lực quản lý của cơ quan nhà nước, cũng như mức độ hiểu biết của doanh nghiệp và nhà đầu tư trong nước đã sẵn sàng hay chưa”, ông Hoà phân tích. Theo ông, rủi ro lừa đảo, thao túng, mất an toàn hệ thống là những thách thức hiện hữu nếu thiếu hành lang pháp lý chặt chẽ.

Theo ông Hòa, Nghị quyết 05 của Chính phủ với quy mô khoảng 19 điều là bước đi thí điểm quan trọng, nhưng chưa thể bao quát hết các hoạt động đa dạng của thị trường tài sản mã hoá. Nhiều nghiệp vụ phổ biến trên thế giới như giao dịch phái sinh, margin hay danh mục các hành vi bị cấm vẫn chưa được quy định cụ thể.

“Nếu có luật chuyên ngành để chính sách phù hợp với thực tiễn hơn, để các doanh nghiệp có điều kiện cung cấp các dịch vụ mới, nhà đầu tư có thêm sản phẩm đầu tư mới… là điều tuyệt vời nhất. Nghị quyết 05 chỉ là thí điểm, trong quá trình thực hiện, hoàn toàn có thể bổ sung các dịch vụ mới nếu cần thiết”, ông Hoà chia sẻ.

Nhiều ý kiến cũng thống nhất rằng, việc ban hành một đạo luật riêng cho tài sản mã hoá không chỉ nhằm quản lý rủi ro, mà còn để khai thác hiệu quả nguồn lực từ thị trường đang vận hành trên thực tế. Khi có khung pháp lý rõ ràng, Nhà nước có thể thu thuế, kiểm soát dòng tiền, bảo vệ nhà đầu tư, đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực công nghệ tài chính.

Yến Nhung