Pháp luật

Pháp lý Việt Nam đang chứng kiến một giai đoạn chuyển động chưa từng có với khối lượng văn bản đồ sộ được ban hành trong một thời gian ngắn. Chỉ tính riêng trong vòng 1 năm qua, hệ thống pháp luật đã ghi nhận sự ra đời của hàng trăm luật, nghị định, nghị quyết và thông tư mới. Những văn bản này là những mắt xích liên kết chặt chẽ đến mọi hoạt động của doanh nghiệp, từ thuế thu nhập, an ninh dữ liệu cá nhân cho đến các chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo. Trong bối cảnh đó, năm 2025 được xem là giai đoạn thanh lọc và năm 2026 sẽ trở thành cột mốc của sự sàng lọc mạnh mẽ, nơi những người xứng đáng trụ lại phải là những người biết chuẩn hóa theo hệ thống và thay đổi tư duy quản trị từ gốc rễ.

Theo ông Nguyễn Doanh – Nhà sáng lập StartupLAW - sự sàng lọc này thể hiện rõ nhất qua cách thức Nhà nước quản lý thuế bằng công nghệ Big Data và Trí tuệ nhân tạo (AI). Hiện nay, cơ quan thuế đã thiết lập 5 cấp độ rủi ro và có khả năng báo lỗi sai ngay lập tức cho doanh nghiệp thay vì phải đợi đến kỳ quyết toán sau nhiều năm. Các chế tài xử phạt tăng gấp nhiều lần cùng cơ chế kiểm soát theo thời gian thực đã đặt dấu chấm hết cho thời kỳ kinh doanh trong vùng nhập nhèm. Minh bạch giờ đây là một yêu cầu cưỡng chế mang tính tích cực, giúp tạo ra một sân chơi công bằng cho những doanh nghiệp có thực lực và thượng tôn pháp luật.

Tuy nhiên, một thực tế đáng quan ngại là phần lớn các nhà sáng lập startup, vốn xuất thân từ lĩnh vực kỹ thuật và công nghệ, thường rơi vào cái bẫy của sự thiên lệch khi chỉ tập trung toàn lực vào sản phẩm mà bỏ qua cấu trúc nền tảng. Họ coi pháp lý là một thứ chỉ cần chạm tới khi phải thực hiện các thủ tục hành chính như xin giấy phép hay xuất hóa đơn. Theo ông Doanh, đây là một nhận thức sai lầm nghiêm trọng bởi pháp lý thực chất là một hệ tư duy và là triết lý vận hành xuyên suốt hành trình của doanh nghiệp. Pháp lý bắt đầu ngay từ giây phút các cộng sự ngồi lại với nhau để thỏa thuận về quyền lợi và trách nhiệm, và ai nắm vững quy tắc ngay từ đầu sẽ là người làm chủ cuộc chơi.

Một ví dụ điển hình là câu chuyện phổ biến về việc chia cổ phần theo tỷ lệ 50/50 của các nhà sáng lập. Trong sự hào hứng ban đầu, họ thường thống nhất chia đều cổ phần vì nghĩ đó là sự công bằng. Thế nhưng, nếu một bên góp bằng công sức, ý tưởng và hiểu biết công nghệ, còn một bên góp bằng tiền mặt thì rắc rối sẽ nảy sinh khi có tranh chấp. Tòa án sẽ chỉ căn cứ vào bằng chứng thực tế là các chứng từ góp vốn thay vì những lời hứa hẹn suông. Nếu không có sự chuẩn bị pháp lý chuẩn xác, người góp công có thể đứng trước nguy cơ mất trắng quyền sở hữu vì tỷ lệ cổ phần trên giấy tờ không có cơ sở pháp lý chứng minh.

Một kịch bản tương tự thường xảy ra với việc hứa hẹn cổ phần cho các thành viên nòng cốt. Nhiều người sáng lập vì muốn giữ chân người tài đã hào phóng hứa trao những tỷ lệ cổ phần lớn, ví dụ như 15%, mà không thiết lập cơ chế phân bổ theo thời gian hay các điều khoản thu hồi khi nhân sự rời đi. Sự thiếu hụt về tư duy quản trị này không chỉ gây ra những tranh chấp nội bộ phức tạp mà còn trực tiếp phá vỡ cấu trúc bảng mã nguồn vốn, khiến các nhà đầu tư chuyên nghiệp sau này phải lắc đầu từ chối rót vốn. Những rắc rối này có thể được ngăn chặn nếu nhà sáng lập có tư duy pháp lý ngay từ đầu.

Việc tiếp cận dịch vụ tư vấn chuyên nghiệp thời kỳ đầu thường bị coi là tốn kém, nhưng thực tế nó giúp doanh nghiệp tiết kiệm một khoản chi phí khổng lồ so với việc phải đi sửa lỗi sau này. Ông Doanh cho biết, một startup phải chi trả tới 3.000 USD chỉ để khắc phục những sai sót trong hệ thống sổ sách và cấu trúc cổ phần lộn xộn, chỉ nhằm đủ điều kiện nhận được khoản đầu tư 50.000 USD từ một quỹ nước ngoài.

Sức mạnh của việc có sự đồng hành của chuyên gia pháp lý từ sớm còn thể hiện ở tốc độ và sự chuyên nghiệp trong các thương vụ gọi vốn. Bà Hoàng Thị Kim Dung – Giám đốc quốc gia Genesia Ventures Việt Nam – cho biết, trong một thương vụ đầu tư thực tế, một startup có thể review và phản hồi một bản hợp đồng hơn 100 trang bằng tiếng Anh chỉ trong một đêm nhờ có sự hỗ trợ của luật sư và các công cụ công nghệ. Sự kết hợp giữa chuyên gia và AI có thể giúp hiệu suất xử lý công việc tăng gấp 40 đến 50 lần, giúp doanh nghiệp rút ngắn đáng kể quy trình gọi vốn và tập trung vào phát triển kinh doanh.

Để thực sự sẵn sàng đón nhận vốn từ các nhà đầu tư, theo ông Doanh, các nhà sáng lập cần kiện toàn ba trụ cột chính trong tư duy quản trị. Thứ nhất là sự trưởng thành về tư duy pháp lý, thể hiện qua việc hiểu rõ luật chơi và thực hiện các hành động pháp lý chuẩn mực. Thứ hai là phải có một kế hoạch tuân thủ rõ ràng, giúp nhà đầu tư yên tâm rằng sản phẩm sẽ không bị ngừng hoạt động hay chịu những án phạt nặng nề từ các cơ quan quản lý. Thứ ba là thiết lập một luật chơi nội bộ minh bạch thông qua cấu trúc bảng vốn rõ ràng.

Bà Kim Dung cho biết, dưới lăng kính của nhà đầu tư, dấu hiệu nguy hiểm lớn nhất không phải là một mô hình kinh doanh chưa hoàn thiện, mà là những nhà sáng lập ngạo mạn, nghĩ mình biết hết nhưng lại làm sai và thiếu ý thức kiện toàn pháp lý. Một đội ngũ có khả năng đi cùng nhau lâu dài hay không được thể hiện qua cách họ thiết kế quyền lợi cho nhau ngay từ những bản hợp đồng đầu tiên. Do đó, thay vì coi pháp lý là một rào cản, các nhà sáng lập hãy sử dụng nó như một công cụ đắc lực để xây dựng niềm tin với thị trường và tạo lập nền móng vững chắc cho hành trình vươn mình ra biển lớn.

Quân Bảo