Phân tích - Bình luận

Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã ra phán quyết lịch sử, bác bỏ phần lớn các mức thuế quan toàn cầu mà ông Trump áp dụng dựa trên Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA), khẳng định rằng Tổng thống đã vượt quá thẩm quyền hiến định. Thay vì nhượng bộ, vị chủ nhân Nhà Trắng lập tức tuyên chiến, dứt khoát từ chối thỏa hiệp với Quốc hội và thề sẽ “Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại với thuế quan” bằng mọi giá.

“Lằn ranh đỏ” của quyền lực

Phán quyết được công bố vào chiều thứ Sáu vừa qua là một gáo nước lạnh dội thẳng vào tham vọng tái cấu trúc trật tự thương mại toàn cầu của chính quyền Trump.

Tâm điểm của cuộc chiến xoay quanh việc Tổng thống Donald Trump đã sử dụng Đạo luật IEEPA năm 1977 để đơn phương áp đặt các mức thuế khổng lồ lên gần như toàn bộ các đối tác thương mại của Mỹ. Tòa án đã thẳng thừng bác bỏ lập luận này. Hiến pháp Hoa Kỳ quy định rất rõ ràng rằng quyền đánh thuế là đặc quyền tối thượng của Quốc hội. Nhóm sáu thẩm phán, bao gồm ba thẩm phán tự do và ba thẩm phán bảo thủ, đã đồng thuận rằng thuế quan thực chất là một hình thức đánh thuế khác, và hai từ “điều chỉnh” cùng “nhập khẩu” trong IEEPA không hề bao hàm việc trao cho Tổng thống quyền hạn tự ý áp đặt thuế quan vô thời hạn.

Sự giận dữ của ông Trump đã bùng nổ ngay lập tức. Trong một cuộc họp báo khẩn trương kéo dài 45 phút tại Nhà Trắng, ông đã biến bục phát biểu thành một diễn đàn để trút cơn thịnh nộ. Mục tiêu công kích lớn nhất của ông không ai khác chính là những người mà ông từng tin tưởng đề cử: các thẩm phán bảo thủ Amy Coney Barrett và Neil Gorsuch, cùng với Chánh án John Roberts.

Vượt qua các giới hạn thông thường, ông cáo buộc các thẩm phán này bị “tác động bởi lợi ích nước ngoài” mà không hề đưa ra bất kỳ bằng chứng xác đáng nào. Sự thất vọng tột độ của ông càng được thể hiện qua lời khước từ thẳng thừng mọi nỗ lực hợp tác lưỡng đảng. Bác bỏ hoàn toàn ý tưởng làm việc với Quốc hội, ông tuyên bố một cách thách thức: “Tôi có quyền áp thuế”.

“Kế hoạch B” và những toan tính mới

Tổng thống Donald Trump lập tức công bố một kế hoạch dự phòng mà các quan chức cấp cao trong chính quyền đã âm thầm chuẩn bị. Khẳng định rằng mình sẽ không lùi bước, ông Trump ký một sắc lệnh hành pháp nhằm áp dụng mức thuế quan toàn cầu 10% thông qua Điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974.

Đây là một cơ chế pháp lý song song, một thẩm quyền riêng biệt mà phán quyết của Tòa án Tối cao chưa chạm tới. Điều khoản này cho phép Nhà Trắng áp dụng thuế quan trong khoảng thời gian tối đa là 150 ngày (khoảng năm tháng) nhằm giải quyết tình trạng thâm hụt cán cân thanh toán “lớn và nghiêm trọng” với các đối tác thương mại; bất kỳ sự gia hạn nào sau đó đều buộc phải có sự phê chuẩn từ Quốc hội.

Cùng lúc đó, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cũng lên tiếng trấn an dư luận và giới đầu tư khi tiết lộ rằng chính quyền dự định sẽ tiến hành thêm các cuộc điều tra theo Điều 232 và Điều 301, mở đường cho việc áp thuế mới dưới ngọn cờ an ninh quốc gia và công bằng thương mại nhằm duy trì nguồn thu cho ngân sách.

Tuy nhiên, việc thiết lập một cơ chế thuế quan mới tuân thủ luật liên bang hoàn toàn không phải là một bước đi dễ dàng, và giới chuyên gia đang nhìn nhận chiến lược này với ánh mắt đầy hoài nghi. Erica York, một chuyên gia thương mại kỳ cựu tại tổ chức Tax Foundation cánh hữu, chỉ ra những điểm yếu cốt lõi trong kế hoạch của Nhà Trắng: “Chúng ta đang khôi phục lại một đạo luật cũ có thể không còn áp dụng nữa. Mặc dù đạo luật này có quy định rằng thuế quan có thể được sử dụng, nhưng không rõ liệu chính quyền hiện tại đã đáp ứng đủ các yêu cầu pháp lý khắt khe để kích hoạt chúng hay chưa”. Phạm vi của Điều 122 thực tế chưa từng được kiểm chứng sâu rộng tại tòa án, biến nó thành một canh bạc pháp lý rủi ro.

Đồng quan điểm, Joseph Maher, một đối tác và luật sư chuyên về thương mại quốc tế tại hãng luật Nixon Peabody, nhận định rằng sự chuyển đổi từ IEEPA sang các điều khoản mới sẽ tước đi sự linh hoạt tuyệt đối mà ông Trump từng tận dụng. “Những thẩm quyền đó đòi hỏi nhiều quy trình và cân nhắc hơn rất nhiều. Với IEEPA, ông ấy không cần phải cân nhắc nhiều hoặc hầu như không cần bất kỳ quy trình nào cả. Ông ấy có thể bật hoặc tắt thuế quan ngay lập tức”, luật sư Maher phân tích. Ngay cả Bộ trưởng Bessent cũng thừa nhận thực tế này tại Câu lạc bộ Kinh tế Dallas khi xác nhận rằng quá trình điều tra theo các điều khoản mới có thể mất “vài tuần đến vài tháng”.

Ngoài những thách thức về mặt thủ tục, một hệ lụy khổng lồ trị giá hàng trăm tỷ USD đang treo lơ lửng trên đầu Washington: Liệu chính phủ có phải hoàn trả số tiền thuế đã thu trái thẩm quyền?

Theo dữ liệu từ Mô hình Ngân sách Penn Wharton của Đại học Pennsylvania, các mức thuế áp dụng dưới IEEPA có thể đã tạo ra hơn 175 tỷ USD doanh thu. Trong đó, ít nhất 140 tỷ USD là số tiền mà các công ty Mỹ đang trực tiếp đòi lại. Ông Trump đã không giấu nổi sự thất vọng khi Tòa án Tối cao hoàn toàn bỏ ngỏ vấn đề bồi hoàn này, đẩy quả bóng trách nhiệm về phía các tòa án cấp dưới.

Đáng chú ý, bất chấp cú sốc chính sách lớn và nguy cơ tụt giảm nguồn thu, thị trường tài chính lại phản ứng một cách điềm tĩnh và có phần tích cực. Chỉ số Dow Jones Industrial Average tăng 100 điểm, tương đương 0,2%, trong khi chỉ số S&P 500 cũng nhích thêm gần 40 điểm, tương đương 0,6% vào chiều thứ Sáu. Sự lạc quan này xuất phát từ việc giới đầu tư kỳ vọng rào cản thuế quan sẽ được dỡ bỏ, giúp hạ nhiệt chi phí cho doanh nghiệp Mỹ. Động thái này càng có cơ sở khi nhà kinh tế trưởng Gregory Daco của EY-Parthenon dự báo rằng phán quyết tước bỏ IEEPA có thể kéo giảm mức thuế trung bình của Mỹ từ mức 16,8% xuống chỉ còn khoảng 9,5%.

Tuy nhiên, không ai có thể dự đoán chắc chắn quyết định của tòa án sẽ tác động ra sao đến thâm hụt thương mại dai dẳng của nền kinh tế số một thế giới, vốn đã chạm mức cao kỷ lục vào năm ngoái dưới sức ép từ hàng loạt đòn thuế quan giáng lên Trung Quốc, Liên minh châu Âu và Canada.

Nguyễn Chuẩn