Nghiên cứu - Trao đổi

Trong bối cảnh thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế tri thức, tài sản trí tuệ được xem là “mỏ vàng” của doanh nghiệp khoa học công nghệ. Tuy nhiên, nghịch lý đang tồn tại là dù sở hữu sáng chế, nhãn hiệu, giải pháp hữu ích có giá trị, nhiều doanh nghiệp vẫn khó tiếp cận vốn tín dụng do không có tài sản hữu hình để thế chấp. Khoảng trống giữa ý tưởng và dòng vốn đang rất cần một cơ chế “bà đỡ” đủ mạnh để bắc nhịp.

Tại nhiều diễn đàn về tài chính cho đổi mới sáng tạo, đại diện các ngân hàng thương mại đều thẳng thắn thừa nhận họ không phủ nhận giá trị của tài sản trí tuệ, nhưng rủi ro khi nhận loại tài sản này làm bảo đảm là rất lớn. Ông Nguyễn Đăng Hồng Minh, Trưởng phòng Pháp chế Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) chỉ ra vấn đề cốt lõi là tính thanh khoản và rủi ro định giá.

“Có thể hôm nay định giá ngần này tiền, ngày mai khi phát triển được, nó được định giá rất cao. Nhưng ngày kia phương án kinh doanh thất bại thì giá trị tài sản trí tuệ lại về con số không”, ông Minh nói.

Khác với bất động sản hay máy móc thiết bị, tài sản trí tuệ gắn chặt với năng lực thực thi và sự thành công của phương án kinh doanh. Khi doanh nghiệp mất khả năng trả nợ, ngân hàng buộc phải xử lý tài sản bảo đảm. Nhưng lúc đó, giá trị của sáng chế hay nhãn hiệu có thể đã sụt giảm nghiêm trọng.

Lấy ví dụ về nhãn hiệu, ông Minh đặt câu hỏi “Khi đã không trả được nợ rồi mà phải xử lý tài sản bảo đảm là nhãn hiệu thì nhãn hiệu đấy giá nó còn bao nhiêu? Ai sẵn sàng mua nữa?”.

Đồng quan điểm, bà Đinh Hồng Ngân, Giám đốc Pháp chế Ngân hàng Quân đội MB cũng chia sẻ thêm về áp lực trách nhiệm, đặc biệt với các ngân hàng có vốn nhà nước. Việc thẩm định giá tài sản vô hình tiềm ẩn rủi ro pháp lý cao, khiến cán bộ ngân hàng có tâm lý e dè, thận trọng.

Ở góc độ hệ thống, bà Nguyễn Thị Phương, đại diện Câu lạc bộ Pháp chế Ngân hàng nhấn mạnh rằng khung pháp lý hiện nay mới dừng ở mức nguyên tắc chung. Các quy định về xử lý tài sản trí tuệ khi phát sinh nợ xấu còn thiếu cụ thể, chưa có hướng dẫn chi tiết về trình tự, phương thức định giá, chuyển nhượng, đấu giá…

“Rủi ro lớn nhất với cán bộ ngân hàng là nếu định giá sai hoặc định giá khống thì trách nhiệm pháp lý rất nặng nề”, bà Phương phân tích. Bên cạnh đó, việc chưa có cơ chế liên thông dữ liệu giữa cơ quan đăng ký giao dịch bảo đảm và Cục Sở hữu trí tuệ khiến ngân hàng khó kiểm soát đầy đủ tình trạng pháp lý của tài sản – ví dụ như tài sản đã được thế chấp ở đâu, có đang tranh chấp hay không.

Từ thực tiễn trên, nhiều ý kiến cho rằng không thể yêu cầu ngân hàng “một mình một ngựa” gánh toàn bộ rủi ro của tài sản trí tuệ. Muốn khơi thông dòng vốn cho doanh nghiệp khoa học công nghệ, cần sự tham gia của Nhà nước và các quỹ chuyên ngành.

Giải pháp được các ngân hàng kỳ vọng nhất là cơ chế bảo lãnh từ Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia hoặc các quỹ tương tự. Thay vì bắt ngân hàng chịu toàn bộ rủi ro, Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia hoặc các quỹ tương tự cần đứng ra bảo lãnh. Ông Nguyễn Đăng Hồng Minh cho rằng đây là phương án khả thi nhất trong giai đoạn hiện nay.

“Quỹ đứng ra bảo lãnh và nhận mua lại những tài sản trí tuệ này thì như vậy mới nhanh được”, ông Minh nhấn mạnh.

Theo đó, quỹ sẽ đóng vai trò là “bà đỡ”: thẩm định chuyên sâu về công nghệ, đánh giá tiềm năng thương mại hóa và chia sẻ rủi ro với ngân hàng. Khi doanh nghiệp mất khả năng trả nợ, quỹ có thể mua lại hoặc tiếp nhận xử lý tài sản trí tuệ, thay vì để ngân hàng loay hoay tìm đầu ra cho một tài sản vốn không thuộc chuyên môn của mình. Cơ chế này không chỉ giúp giảm áp lực pháp lý cho cán bộ tín dụng, mà còn tạo niềm tin để ngân hàng mạnh dạn mở rộng cho vay dựa trên tài sản vô hình – điều đã phổ biến tại nhiều quốc gia phát triển.

Yến Nhung