Nghiên cứu - Trao đổi
Thiết lập định chế trung gian và sàn giao dịch cho tài sản trí tuệ
Để tài sản trí tuệ thực sự trở thành “tài sản” đúng nghĩa, theo chuyên gia, Việt Nam cần khẩn trương thiết lập các định chế trung gian và sàn giao dịch công nghệ chuyên nghiệp.
Bên cạnh đề xuất về cơ chế bảo lãnh, nhiều chuyên gia cho rằng để tài sản trí tuệ (TSTT) thực sự có tính thanh khoản, Việt Nam cần khẩn trương thiết lập các định chế trung gian và sàn giao dịch công nghệ chuyên nghiệp – nơi giá trị được xác lập bởi thị trường, thay vì chỉ dựa trên hồ sơ thẩm định nội bộ.
Theo ông Vũ Đức Lợi, Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc (VKIST), cùng một công nghệ, đơn vị định giá trong nước có thể chỉ định giá vài tỷ đồng dựa trên chi phí đầu tư, trong khi tổ chức nước ngoài có thể định giá hàng triệu USD dựa trên tiềm năng thị trường và dòng tiền tương lai. Sự chênh lệch này khiến doanh nghiệp và ngân hàng không tìm được tiếng nói chung.
Ông Lợi cho biết, thị trường khoa học công nghệ Việt Nam hiện nay đang “thiếu định chế trung gian”, đây là mắt xích quan trọng kết nối cung – cầu công nghệ. Tại các quốc gia như Hàn Quốc hay Trung Quốc, các sàn giao dịch công nghệ hoạt động rất mạnh. Khi có một công nghệ hay sáng chế, chủ sở hữu có thể đưa lên sàn (website) tương tự như cơ chế đấu giá đất. Toàn bộ thông tin về sản phẩm, phạm vi bảo hộ, khả năng ứng dụng, giá chào bán… được niêm yết công khai để tìm người mua.
“Khi có người mua chấp nhận giao dịch, giá trị của tài sản trí tuệ được xác lập rõ ràng bởi thị trường. Khi người ta mua công nghệ để sản xuất thì đương nhiên người ta vay ngân hàng rất dễ, vì đã có cơ sở định giá”, ông Lợi phân tích.
Theo chuyên gia, điểm mấu chốt ở đây là một tài sản đã được thị trường chấp nhận sẽ có “giá tham chiếu” thực tế. Ngân hàng khi đó không phải tự mình đoán định giá trị tương lai, mà có thể dựa vào giao dịch đã phát sinh hoặc hợp đồng chuyển giao cụ thể. TSTT từ chỗ là “kỳ vọng” sẽ trở thành “dòng tiền”.
Trong khi đó, tại Việt Nam, hoạt động giao dịch công nghệ vẫn còn phân tán, thiếu nền tảng tập trung, thiếu cơ sở dữ liệu minh bạch. Điều này khiến việc xác lập giá thị trường cho sáng chế, giải pháp hữu ích, phần mềm… gặp nhiều khó khăn.
Đồng quan điểm, nhiều chuyên gia kiến nghị cần cụ thể hóa các quy định về hồ sơ, quy trình định giá, và cơ chế xử lý tranh chấp khi định giá sai lệch. Đồng thời, cần xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin thị trường và sàn giao dịch TSTT để tăng tính minh bạch và hỗ trợ thanh khoản.
Ở góc nhìn khác, ông Phạm Nghiêm Xuân Bắc, Chủ tịch Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam cho rằng, cùng với việc hoàn thiện thị trường, ngân hàng cũng cần thay đổi tư duy thẩm định.
Theo ông, thay vì chỉ tập trung vào tài sản thế chấp, tổ chức tín dụng nên chú trọng vào phương án kinh doanh và khả năng tạo dòng tiền. Nếu một sáng chế đã được cấp phép khai thác (licensing), có hợp đồng thương mại cụ thể và chứng minh được doanh thu ổn định, thì đó chính là tài sản bảo đảm vững chắc nhất.
“Bản chất của tín dụng là hoàn trả từ dòng tiền. Nếu dòng tiền được xác lập từ việc thương mại hóa sáng chế, thì đó là cơ sở quan trọng để cấp tín dụng, chứ không nhất thiết phải nhìn vào giá trị thanh lý”, ông Bắc nhấn mạnh.
Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng tài trợ dựa trên dòng tiền (cash-flow based lending) đang được áp dụng phổ biến ở nhiều nền kinh tế phát triển, đặc biệt với doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.
Các chuyên gia đều thống nhất rằng, để TSTT thực sự trở thành “tài sản” trong mắt ngân hàng, không thể chỉ trông chờ vào một giải pháp đơn lẻ, cần một hệ sinh thái đồng bộ gồm: Chính phủ với vai trò kiến tạo thể chế; ngân hàng với cơ chế tín dụng linh hoạt; quỹ bảo lãnh chia sẻ rủi ro; doanh nghiệp bảo hiểm tham gia bảo hiểm rủi ro công nghệ; và các công ty định giá chuyên nghiệp, độc lập.