Doanh nghiệp
Thị trường carbon – bước chuyển trong tư duy chính sách khí hậu
Việt Nam xây dựng thị trường carbon trong nước đánh dấu sự chuyển đổi quan trọng từ mô hình quản lý phát thải dựa trên mệnh lệnh hành chính sang sử dụng các công cụ kinh tế.
Đề án “Thành lập và phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam” theo Quyết định số 232/QĐ-TTg ngày 24/01/2025 đã xác lập lộ trình tương đối rõ ràng cho quá trình hình thành thị trường carbon trong nước. Theo đó, giai đoạn 2025–2028 được xác định là giai đoạn thí điểm, tập trung vào xây dựng thể chế, hạ tầng kỹ thuật và nâng cao năng lực cho các chủ thể tham gia. Từ năm 2029, thị trường carbon dự kiến được vận hành chính thức. Thị trường được tổ chức theo mô hình tập trung, có sự quản lý và giám sát của Nhà nước. Hàng hóa giao dịch bao gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Việc giao Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội xây dựng hạ tầng sàn giao dịch cho thấy định hướng đưa carbon trở thành một bộ phận của hệ thống thị trường tài chính, qua đó tăng tính minh bạch và hiệu quả phân bổ nguồn lực.
Bối cảnh quốc tế và sức ép điều chỉnh chính sách trong nước
Bối cảnh quốc tế đang tạo áp lực ngày càng lớn đối với các quốc gia xuất khẩu, trong đó có Việt Nam. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu, cùng với xu hướng lan rộng của các tiêu chuẩn ESG trong thương mại và đầu tư, đang biến carbon thành một yếu tố chi phí không thể bỏ qua. Đối với các ngành có cường độ phát thải cao như thép, xi măng, vật liệu xây dựng hay năng lượng, việc không kiểm soát và minh bạch hóa phát thải sẽ làm suy giảm lợi thế cạnh tranh. Trong bối cảnh đó, thị trường carbon trong nước đóng vai trò như một công cụ chính sách giúp doanh nghiệp từng bước thích ứng với các tiêu chuẩn carbon toàn cầu, đồng thời giảm thiểu rủi ro từ các rào cản thương mại mới.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, thành công của thị trường carbon không phụ thuộc chủ yếu vào việc có sàn giao dịch hay không, mà phụ thuộc vào chất lượng thiết kế và vận hành thị trường. Trước hết, hệ thống đo lường – báo cáo – thẩm định phát thải (MRV) là nền tảng kỹ thuật quan trọng nhất. MRV quyết định độ tin cậy của dữ liệu phát thải, giá trị kinh tế của hạn ngạch và tín chỉ carbon, cũng như niềm tin của các chủ thể tham gia thị trường. Nếu MRV không được chuẩn hóa và kiểm chứng đầy đủ, thị trường carbon sẽ khó tạo ra tín hiệu giá hiệu quả.
Bên cạnh đó, hệ thống đăng ký carbon quốc gia đóng vai trò quản lý vòng đời của hạn ngạch và tín chỉ carbon, ngăn ngừa rủi ro tính trùng hoặc gian lận – những vấn đề đặc biệt nhạy cảm khi Việt Nam tham gia các cơ chế carbon quốc tế theo Thỏa thuận Paris. Một thách thức khác là bảo đảm chất lượng tín chỉ carbon. Nếu ưu tiên mở rộng nhanh quy mô giao dịch mà thiếu các tiêu chuẩn chặt chẽ về tính bổ sung, khả năng đo lường và thẩm định, thị trường có nguy cơ tràn ngập tín chỉ chất lượng thấp, làm suy giảm động lực giảm phát thải thực chất.
Trong quá trình xây dựng và vận hành thị trường carbon, cơ sở đào tạo và nghiên cứu giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc chuyển hóa chính sách từ văn bản pháp lý thành năng lực thực thi. Thị trường carbon không thể vận hành hiệu quả nếu thiếu đội ngũ nhân lực có khả năng thực hiện đo lường – báo cáo – thẩm định phát thải (MRV), quản trị dữ liệu carbon, xây dựng và đánh giá chất lượng tín chỉ. Đây là những năng lực mang tính liên ngành, đòi hỏi kiến thức kinh tế, môi trường, tài chính và quản trị, mà hệ thống đại học có lợi thế rõ rệt trong đào tạo và chuẩn hóa.
Bên cạnh đào tạo nhân lực, các cơ sở giáo dục đại học còn đóng vai trò cung cấp luận cứ khoa học cho thiết kế thị trường carbon, thông qua nghiên cứu chính sách, phân tích kinh nghiệm quốc tế và đánh giá tác động kinh tế – xã hội của các lựa chọn như phân bổ hạn ngạch, cơ chế bù trừ tín chỉ hay tiêu chuẩn chất lượng carbon. Đồng thời, đại học là không gian trung tính để kết nối đối thoại chính sách giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và chuyên gia quốc tế, góp phần giảm độ trễ chính sách và nâng cao tính khả thi khi triển khai trên thực tế.
Thực tiễn thời gian qua cho thấy Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội đã chủ động tham gia vào tiến trình này thông qua các hội thảo khoa học, tọa đàm chính sách và chương trình đào tạo liên quan đến thị trường carbon và ESG. Các hoạt động này không chỉ góp phần phổ biến kiến thức về định giá carbon và cơ chế thị trường, mà còn từng bước chuẩn bị nguồn nhân lực và nền tảng tri thức phục vụ giai đoạn thí điểm và vận hành thị trường carbon tại Việt Nam trong thời gian tới.
Hàm ý và khuyến nghị chính sách
Từ thực tiễn triển khai thị trường carbon tại các quốc gia đi trước và điều kiện thể chế của Việt Nam, có thể rút ra một số hàm ý chính sách quan trọng. Trước hết, thị trường carbon cần được triển khai theo lộ trình thận trọng, ưu tiên xây dựng năng lực thể chế và kỹ thuật hơn là mở rộng nhanh quy mô giao dịch. Trong giai đoạn thí điểm, mục tiêu cốt lõi không nên là số lượng giao dịch hay khối lượng tín chỉ lưu thông, mà là khả năng vận hành ổn định của các cấu phần nền tảng như hệ thống đo lường – báo cáo – thẩm định phát thải (MRV), hệ thống đăng ký carbon quốc gia và cơ chế phân bổ, theo dõi hạn ngạch. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những thị trường mở rộng quá nhanh khi nền tảng dữ liệu và kiểm soát chưa hoàn thiện thường đối mặt với rủi ro tín chỉ chất lượng thấp và suy giảm niềm tin của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, chính sách phát triển thị trường carbon đòi hỏi cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ, đặc biệt trong công tác MRV và quản lý dữ liệu phát thải. Thị trường carbon là chính sách có tính liên ngành cao, liên quan đến môi trường, năng lượng, công nghiệp, tài chính và thương mại. Nếu thiếu sự thống nhất về tiêu chuẩn dữ liệu và cơ chế chia sẻ thông tin, nguy cơ chồng chéo và gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp là khó tránh khỏi.
Cuối cùng, đầu tư cho đào tạo, nghiên cứu và truyền thông chính sách cần được coi là điều kiện thiết yếu để thị trường carbon vận hành hiệu quả và bền vững. Việc thiếu nhân lực có kỹ năng kiểm kê khí nhà kính, quản trị dữ liệu carbon và phân tích chính sách sẽ làm gia tăng rủi ro trong giai đoạn thí điểm. Do đó, phát triển thị trường carbon cần gắn với chiến lược phát triển nguồn nhân lực và nâng cao năng lực thực thi cho các chủ thể tham gia thị trường.
Thị trường carbon không chỉ là công cụ thực hiện chính sách môi trường, mà đang trở thành một cấu phần quan trọng của chiến lược tăng trưởng phát thải thấp và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Việc thiết kế và vận hành thị trường này đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, dựa trên nền tảng thể chế vững chắc, năng lực kỹ thuật đầy đủ và sự tham gia chủ động của các chủ thể trong nền kinh tế. Trong tiến trình đó, vai trò của các cơ sở đào tạo và nghiên cứu, như Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội, có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm tính khoa học và tính khả thi của chính sách.