Phân tích - Bình luận
Xung đột Trung Đông: Làn sóng điện hạt nhân quay trở lại
Hơn 40 quốc gia cân nhắc, với khoảng 70 GW công suất đang được xây dựng, cuộc khủng hoảng dầu mỏ tại Trung Đông đang biến năng lượng hạt nhân thành lựa chọn khó chối từ.
Năng lượng hạt nhân đang trải qua thời kỳ phục hưng mạnh mẽ nhất kể từ những năm 1980. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), hơn 70 GW công suất hạt nhân đang được xây dựng trên toàn cầu — một trong những mức cao nhất trong ba thập kỷ.
Hơn 40 quốc gia đã đưa hạt nhân vào chiến lược năng lượng dài hạn. Đầu tư toàn ngành dự kiến vượt 70 tỷ USD trong năm nay, tăng khoảng 50% so với năm năm trước.
Chất xúc tác mới nhất là cuộc khủng hoảng Trung Đông. Việc Iran tuyên bố phong tỏa eo biển ngày 3/3/2026 khiến giá dầu Brent tăng gần 50% lên khoảng 94 USD/thùng, mức cao nhất kể từ năm 2023. Những phản ứng chính sách như ngoại giao hay việc xả kho dự trữ chiến lược dường như không còn là đủ để duy trì nền tảng an ninh năng lượng cho nhiều quốc gia.
Cuộc đảo chiều năng lượng
Không quốc gia nào thể hiện rõ chiến lược này hơn Trung Quốc. Bắc Kinh hiện đang xây dựng 37 lò phản ứng hạt nhân, tương đương 42,9 GW công suất mới — gấp hơn 6 lần so với Ấn Độ hay Nga, hai quốc gia đứng ngay sau.
Tỷ lệ điện hạt nhân của Trung Quốc đã tăng từ 5% năm 2014 lên khoảng 16% hiện nay, và mục tiêu đặt ra là đạt 70 GW công suất vào năm 2025.
Động lực không chỉ nằm ở mục tiêu khí hậu. Khoảng 84% lượng dầu thô đi qua eo biển Hormuz được vận chuyển tới châu Á, trong đó Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc chiếm gần 69% tổng lưu lượng. Với mỗi cuộc khủng hoảng tại Vịnh Ba Tư, chi phí của sự phụ thuộc đó trở nên cụ thể hơn.
Các nhà phân tích tại CSIS cho rằng những cú sốc nguồn cung như Hormuz đang tạo ra động lực chiến lược mới để các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng mở rộng năng lực phát điện nội địa, trong đó điện hạt nhân là lựa chọn dài hạn trung tâm.
Trong khi đó, châu Âu — từng là trung tâm của phong trào chống điện hạt nhân — cũng đang đảo chiều chính sách.
Chỉ chưa đầy hai thập kỷ sau khi Đức đóng cửa các lò phản ứng cuối cùng, các quốc gia EU đã mở đường cho 81,2 GW công suất điện hạt nhân vào năm 2040. Bỉ đã hủy kế hoạch loại bỏ điện hạt nhân; Ý bắt đầu dỡ bỏ lệnh cấm điện hạt nhân kéo dài từ sau trưng cầu dân ý năm 1987; còn Đức đã công nhận điện hạt nhân như một nguồn năng lượng phát thải thấp trong khung chính sách năng lượng của EU. Thụy Sĩ và Đan Mạch cũng đang xem xét lại lập trường chống điện hạt nhân của mình.
Sự đảo chiều này phản ánh một thực tế không dễ thừa nhận: sau nhiều năm mở rộng điện gió và mặt trời, châu Âu vẫn chưa tìm được nguồn điện nền ổn định để thay thế khí đốt Nga — vốn đã biến mất khỏi phương trình năng lượng của khu vực kể từ năm 2022.
Những rủi ro chi phí và địa chính trị
Bên ngoài các cường quốc hạt nhân truyền thống, một thế hệ quốc gia mới đang bước vào cuộc chơi.
Thổ Nhĩ Kỳ đang xây dựng 4 lò phản ứng hạt nhân tại Akkuyu với mục tiêu đạt 20 GW công suất hạt nhân vào giữa thế kỷ này. Ai Cập đang thi công 4 lò phản ứng hạt nhân VVER-1200 tại El Dabaa từ năm 2022. Ecuador, sau các đợt thiếu điện nghiêm trọng, vừa đề xuất xây dựng lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ SMR công suất 300 MW.
Bên cạnh đó, loạt quốc gia như Estonia, Ghana, Nigeria, Philippines,... cũng đang chuẩn bị các kế hoạch triển khai đầu tiên.
Khoảng 15 lò phản ứng mới dự kiến đi vào vận hành trong năm 2026, bổ sung gần 12 GW công suất điện. Ngoài lo ngại về dầu mỏ, một động lực lớn khác là nhu cầu điện bùng nổ từ các trung tâm dữ liệu và hạ tầng trí tuệ nhân tạo.
IEA dự báo công suất điện hạt nhân toàn cầu có thể tăng từ khoảng 420 GW hiện nay lên 728 GW vào năm 2050.
Trong số 52 lò phản ứng hạt nhân khởi công từ năm 2017, có 25 lò sử dụng thiết kế Trung Quốc và 23 lò sử dụng thiết kế Nga. Điều đó đồng nghĩa thế giới có thể đang chuyển từ phụ thuộc vào dầu mỏ Trung Đông sang phụ thuộc vào công nghệ và chuỗi cung ứng uranium từ Moscow và Bắc Kinh.
Chi phí cũng vẫn là câu hỏi chưa có lời giải rõ ràng. Công nghệ SMR — lò phản ứng mô-đun nhỏ — được kỳ vọng giảm chi phí và rút ngắn thời gian xây dựng, nhưng vẫn đang trong giai đoạn thương mại hóa. Một nghiên cứu của Stanford cho thấy một số thiết kế SMR có thể tạo ra lượng chất thải hạt nhân cao hơn từ 2 đến 30 lần so với lò truyền thống.
Dù vậy, xu hướng chính sách đang ngày càng thực dụng. Theo IMF, nếu giá dầu tăng 10%, thì có thể đẩy lạm phát toàn cầu tăng khoảng 0,4 điểm phần trăm. Với Brent đã tăng gần 50% so với đầu năm 2026, bài toán kinh tế đã trở nên rõ ràng đối với nhiều chính phủ.
Trong bối cảnh đó, năng lượng hạt nhân — với hệ số công suất gần 90%, nghĩa là phát điện gần như liên tục — đang trở lại như một trụ cột của hệ thống năng lượng.