Phân tích - Bình luận

Trung Quốc đã cam kết đầu tư trực tiếp hơn 120 tỷ USD vào các dự án khai khoáng và chế biến khoáng sản ở nước ngoài kể từ năm 2023, bao gồm các khoáng sản như lithium và kim loại đất hiếm. Theo một viện nghiên cứu, khoản chi này đang góp phần thúc đẩy việc sử dụng năng lượng sạch ở các nước đang phát triển.

Theo báo cáo “Raw Power” của tổ chức nghiên cứu Climate Energy Finance (CEF) có trụ sở tại Australia, động thái này đang giúp thúc đẩy “nền kinh tế thế giới không phát thải” thông qua việc cung cấp nguyên liệu khoáng sản cho thiết bị điện mặt trời, điện gió, xe điện và quá trình giảm phát thải carbon trong công nghiệp ở nước ngoài.

Báo cáo cho biết: “Đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (OFDI) của Trung Quốc trong lĩnh vực tài nguyên và công nghệ sạch đang tạo nên một chiến lược công nghiệp xanh toàn cầu với quy mô và tham vọng chưa từng có, hiện đã vươn tới mọi khu vực giàu tài nguyên trên thế giới và đang góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.”

Trong hai thập kỷ qua, lĩnh vực năng lượng sạch khổng lồ trong nước của Trung Quốc đã được xây dựng và mở rộng mạnh mẽ. Theo Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch (CREA) có trụ sở tại Helsinki, lĩnh vực này đã tạo ra khoảng 15.400 tỷ nhân dân tệ giá trị kinh tế trong năm ngoái.

Theo báo cáo của CEF do Giám đốc viện nghiên cứu Tim Buckley và nhà phân tích chuyển đổi phát thải ròng bằng 0 Matt Pollard thực hiện cho thấy, khoảng 90% công suất tinh luyện đất hiếm của thế giới, 90% sản lượng các linh kiện pin dùng để tích trữ và giải phóng năng lượng, và 60% năng lực chế biến lithium toàn cầu đang nằm ở Trung Quốc.

Bên cạnh đó, Trung Quốc hiện đang thúc đẩy một “mô hình ngoại giao tài nguyên và năng lượng cùng có lợi”, với trọng tâm là các nước đang phát triển. Theo đó, mô hình hiện nay được cho là đã thay thế cho làn sóng đầu tư trước đây của Bắc Kinh vào các nhà máy điện truyền thống ở nước ngoài trong khuôn khổ Sáng kiến Vành đai và Con đường.

Sáng kiến này kết nối 150 quốc gia đối tác trong một mạng lưới thương mại lấy Trung Quốc làm trung tâm, thông qua việc cải thiện cơ sở hạ tầng.

Theo báo cáo, các doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư ra nước ngoài đang hợp tác với chính phủ sở tại để xây dựng các cơ sở chế biến, tạo việc làm có kỹ năng và phát triển hạ tầng như cảng biển, đổi lại là quyền tiếp cận nguồn tài nguyên dài hạn và các thỏa thuận bao tiêu đầu ra, tức các hợp đồng mua một lượng sản phẩm cụ thể từ một dự án năng lượng.

Nhóm chuyên gia của CEF cũng chỉ ra: “Cách tiếp cận này giúp gắn kết các lợi ích quốc gia, an ninh năng lượng, địa chính trị và kinh tế của Trung Quốc với các mục tiêu phát triển, công nghiệp hóa và chuyển đổi năng lượng của các chính phủ đối tác, đồng thời cùng nhau thúc đẩy quá trình khử carbon toàn cầu, một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh khủng hoảng khí hậu ngày càng trầm trọng.”

Báo cáo nêu ví dụ rằng các doanh nghiệp Trung Quốc đã nắm cổ phần trong các hoạt động khai thác và chế biến lithium tại 7 quốc gia, thông qua việc xây dựng năng lực chế biến nước muối khoáng và quặng spodumene, một loại khoáng silicat, thành lithium hydroxide và lithium carbonate đạt chuẩn dùng cho pin.

Báo cáo cũng cho biết do các quốc gia sở hữu khoáng sản như Zimbabwe đã cấm xuất khẩu quặng tinh, các thực thể Trung Quốc đang đầu tư vào toàn bộ chuỗi giá trị trong nước của những quốc gia này.

Hiện Trung Quốc ngày càng củng cố vị thế của mình ở nước ngoài trong bối cảnh Mỹ tăng thuế nhập khẩu đối với hàng hóa Trung Quốc và rút lui khỏi các nỗ lực giảm phát thải carbon. Theo hướng đó, các công ty Trung Quốc đã đầu tư hàng chục tỷ USD vào sản xuất pin tại các thị trường nước ngoài như châu Âu.

Làn sóng đầu tư này cho thấy Trung Quốc không chỉ muốn giữ vai trò trung tâm trong chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược, mà còn đang từng bước xuất khẩu cả mô hình phát triển công nghiệp xanh ra bên ngoài.

Thay vì chỉ nhập tài nguyên thô rồi đưa về chế biến trong nước như trước, các doanh nghiệp Trung Quốc ngày càng tham gia sâu hơn vào toàn bộ chuỗi giá trị tại nước sở tại, từ khai thác, tinh luyện đến xây dựng hạ tầng và sản xuất công nghiệp phụ trợ.

Các chuyên gia nhận định, cách làm này vừa giúp Bắc Kinh bảo đảm nguồn cung nguyên liệu cho các ngành công nghệ sạch trong dài hạn, vừa mở rộng ảnh hưởng kinh tế tại các khu vực giàu tài nguyên ở châu Phi, châu Mỹ Latinh và nhiều thị trường mới nổi khác.

Tuy nhiên, xu hướng này cũng cho thấy cuộc cạnh tranh toàn cầu trong lĩnh vực năng lượng sạch đang không chỉ dừng ở công nghệ, mà đã dịch chuyển mạnh sang cuộc đua giành quyền kiểm soát tài nguyên, năng lực chế biến và chuỗi cung ứng ở nước ngoài.

Trong bối cảnh Mỹ và phương Tây tìm cách tái cấu trúc chuỗi cung ứng để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, việc các doanh nghiệp Trung Quốc tăng tốc đầu tư ra nước ngoài có thể sẽ tiếp tục làm thay đổi cán cân ảnh hưởng trong ngành năng lượng mới.

Với các nước đang phát triển, đây vừa là cơ hội để thu hút vốn, công nghệ và việc làm, vừa đặt ra yêu cầu phải cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng công nghiệp với bài toán chủ quyền tài nguyên, giá trị gia tăng nội địa và phát triển bền vững.

Cẩm Anh