Công nghệ

Trong những năm gần đây, thương mại quốc tế liên tiếp chứng kiến nhiều thay đổi sâu sắc. Trước đây là đại dịch COVID-19 và hàng loạt đợt tắc nghẽn chuỗi cung ứng, hiện thời là thay đổi về chính sách thuế quan của Mỹ. Xu hướng nâng rào cản kỹ thuật nhập khẩu và yêu cầu minh bạch chuỗi cung ứng vẫn có dấu hiệu gia tăng. Và để minh bạch được chuỗi cung ứng, hệ thống dữ liệu là điều kiện tiên quyết. Hay nói cách khác, dữ liệu đang trở thành một trong những tài sản chiến lược quan trọng nhất của doanh nghiệp xuất khẩu.

Trước hết, dữ liệu ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ doanh nghiệp trước các tranh chấp hoặc đàm phán thương mại quốc tế.

Nếu trước đây, năng lực cạnh tranh chủ yếu nằm ở chi phí sản xuất thấp hoặc khả năng mở rộng quy mô, thì hiện nay nhiều thị trường lớn lại yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh được toàn bộ hành trình của sản phẩm, từ nguyên liệu đầu vào, quá trình sản xuất cho đến vận chuyển và phân phối.

Theo chuyên gia tư vấn thuế và hải quan Hoàng Việt Dũng, khi doanh nghiệp bị điều tra chống bán phá giá hoặc gian lận xuất xứ, cơ quan điều tra sẽ yêu cầu cung cấp khối lượng lớn dữ liệu liên quan đến chi phí, giá bán, nguồn nguyên liệu và cấu trúc chuỗi cung ứng. Nếu doanh nghiệp không chuẩn bị đầy đủ dữ liệu, họ sẽ rất dễ rơi vào thế bất lợi trong quá trình điều tra.

Tương tự vậy, theo bà Nguyễn Thu Trang, Phó giáo sư, ĐH Luật Temple & Viện Nghiên cứu Luật Hoa Kỳ - Châu Á, ĐH Luật New York, nhiều quy định mới của Mỹ thậm chí yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh toàn bộ chuỗi cung ứng không liên quan đến các yếu tố vi phạm như lao động cưỡng bức.

Theo ông Trần Chí Dũng, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Doanh nghiệp Logistic Việt Nam (VLA), nếu không có các dữ liệu về logistic đầu vào (inbound) và logistic đầu ra (outbound) thì rất khó để thuyết phục thị trường nhập khẩu khó tính về nguồn gốc xuất xứ hàng hóa khi họ tiến hành điều tra.

Thứ hai, dữ liệu đóng vai trò là nền tảng cho khả năng thích ứng chiến lược của doanh nghiệp trong môi trường thương mại đầy biến động.

Trong thế giới mà chính sách thuế có thể thay đổi chỉ sau một quyết định chính trị hoặc một phán quyết của tòa án, doanh nghiệp cần dữ liệu được cập nhật thời gian thực về chi phí logistics, giá nguyên liệu, biến động nhu cầu thị trường và cấu trúc chuỗi cung ứng để đưa ra quyết định nhanh chóng. Những doanh nghiệp có hệ thống dữ liệu tốt có thể chuyển hướng thị trường hoặc điều chỉnh giá bán trong thời gian ngắn, trong khi các doanh nghiệp thiếu dữ liệu thường phản ứng chậm và dễ rơi vào thế bị động.

Chính vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng lợi thế cạnh tranh trong thương mại quốc tế đang dịch chuyển từ “quy mô sản xuất” sang “năng lực quản trị dữ liệu”. Doanh nghiệp nào sở hữu hệ thống dữ liệu minh bạch, chuẩn hóa và có thể truy xuất nhanh chóng sẽ có lợi thế lớn không chỉ trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế mà còn trong việc xây dựng niềm tin với đối tác và cơ quan quản lý.

Nhiều chuyên gia cho rằng giải pháp căn bản cho doanh nghiệp Việt là xây dựng hệ thống dữ liệu minh bạch cho toàn bộ chuỗi cung ứng.

Theo ông Trần Chí Dũng, ngành logistics đang hướng tới mô hình “chuỗi cung ứng số minh bạch”, trong đó mọi dữ liệu từ nguồn nguyên liệu, vận chuyển, chế biến đến xuất khẩu đều được ghi nhận trên các nền tảng số.

Một trong những ý tưởng đang được nghiên cứu là xây dựng “hành lang vận tải số” giữa Việt Nam với các thị trường lớn như Mỹ và châu Âu, cho phép chia sẻ dữ liệu logistics theo thời gian thực. Nếu được triển khai, mô hình này không chỉ giúp minh bạch chuỗi cung ứng mà còn tạo điều kiện để Việt Nam trở thành trung tâm logistics khu vực.

Trong khi đó, bà Lê Hằng, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), chia sẻ rằng kinh nghiệm của ngành thủy sản trong nhiều năm qua cho thấy doanh nghiệp chỉ có thể duy trì khả năng tiếp cận thị trường khi chủ động xây dựng hệ thống hồ sơ xuất khẩu đầy đủ, minh bạch và sẵn sàng cho các cuộc kiểm tra bất kỳ lúc nào.

Từ câu chuyện của ngành logistic và thủy sản, nhiều chuyên gia nhận định việc hệ thống hóa dữ liệu không còn là câu chuyện riêng của từng doanh nghiệp mà cần được nhìn nhận ở quy mô toàn ngành. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là phần lớn doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, vẫn chưa coi dữ liệu là một tài sản chiến lược. Nhiều doanh nghiệp vẫn lưu trữ thông tin rời rạc, thiếu chuẩn hóa và chưa có hệ thống quản trị dữ liệu bài bản.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng đặt nặng tính minh bạch và khả năng truy xuất, việc hệ thống hóa dữ liệu đã trở thành điều kiện bắt buộc để doanh nghiệp tồn tại và phát triển. Những doanh nghiệp chủ động đầu tư vào hạ tầng dữ liệu, chuẩn hóa quy trình và kết nối thông tin trong toàn bộ chuỗi cung ứng sẽ có khả năng thích ứng tốt hơn trước các biến động chính sách, đồng thời nâng cao vị thế trong các cuộc đàm phán thương mại quốc tế.

Quân Bảo