Nghiên cứu - Trao đổi
Mở rộng bảo hiểm xã hội với hộ kinh doanh: Rào cản không chỉ ở mức đóng
Mở rộng bảo hiểm xã hội bắt buộc tới chủ hộ kinh doanh được kỳ vọng tăng độ bao phủ an sinh, nhưng rào cản thực tế vẫn lớn, không chỉ ở mức đóng mà còn ở tính ổn định và khả năng duy trì tham gia.
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đã mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tới chủ hộ kinh doanh có đăng ký. Đây là bước đi quan trọng trong lộ trình đưa khu vực lao động phi chính thức vào hệ thống an sinh, nhưng quá trình triển khai trên thực tế vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức.
Trong cơ cấu nền kinh tế Việt Nam, hộ kinh doanh là khu vực có quy mô lớn, tạo việc làm cho hàng triệu lao động và đóng góp đáng kể cho tăng trưởng. Dù vậy, mức độ tham gia bảo hiểm xã hội của chủ hộ và người lao động trong khu vực này vẫn còn thấp, đồng nghĩa với việc phần lớn chưa được bảo vệ đầy đủ trước các rủi ro trong cuộc sống.
Khảo sát của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) với hơn 800 chủ hộ kinh doanh cho thấy rào cản tài chính vẫn là một trong những trở ngại lớn. Theo quy định hiện hành, chủ hộ được lựa chọn mức tiền lương làm căn cứ đóng, với mức tối thiểu bằng mức lương cơ sở tham chiếu, hiện là 2,34 triệu đồng/tháng. Áp dụng tỷ lệ đóng 25%, mức đóng tối thiểu tương ứng khoảng 585.000 đồng/tháng.
Nếu đặt trong tương quan với thu nhập bình quân khoảng 14 triệu đồng/tháng của chủ hộ kinh doanh, mức đóng này tương đương khoảng 4,6%. Xét trên mặt bằng chung, đây không phải mức quá cao. Tuy nhiên, điều khiến nhiều chủ hộ băn khoăn không chỉ là con số tuyệt đối, mà là khả năng duy trì đóng đều đặn trong bối cảnh thu nhập thiếu ổn định.
Thực tế cho thấy, với nhiều hộ kinh doanh trong các lĩnh vực như ăn uống, du lịch, dịch vụ hay nông nghiệp, thu nhập mang tính mùa vụ và biến động lớn. Khi dòng tiền không ổn định, việc duy trì một khoản đóng cố định hàng tháng trở thành áp lực đáng kể, ngay cả khi mức đóng tối thiểu không quá cao.
Bên cạnh đó, các nhóm chủ hộ trẻ hoặc đang trong giai đoạn mở rộng kinh doanh thường phải ưu tiên chi phí gia đình, tái đầu tư và dự phòng rủi ro. Điều này khiến các khoản đóng dài hạn như bảo hiểm xã hội chưa trở thành lựa chọn ưu tiên.
Vì thế, vấn đề không đơn thuần là có đủ tiền để đóng, mà là chính sách có đủ linh hoạt để phù hợp với đặc thù thu nhập của hộ kinh doanh hay không.
Ở chiều ngược lại, việc mở rộng đối tượng tham gia theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 vẫn được đánh giá là có dư địa lớn. Việc đưa chủ hộ kinh doanh vào diện bắt buộc có thể góp phần giúp Việt Nam tiến gần hơn mục tiêu khoảng 60% lực lượng lao động tham gia bảo hiểm xã hội vào năm 2030.
Tuy nhiên, để chính sách đi vào thực tế, nhiều khuyến nghị đã được đưa ra. Một trong những giải pháp quan trọng là điều chỉnh phương thức đóng theo hướng linh hoạt hơn, phù hợp với đặc điểm thu nhập không ổn định của hộ kinh doanh.
Hiện nay, quy định đã cho phép đóng theo quý hoặc nửa năm, nhưng như vậy vẫn chưa đủ với nhiều hộ. Việc cho phép đóng trước nhiều năm với mức chiết khấu, hoặc thiết kế các phương thức đóng linh hoạt hơn theo chu kỳ kinh doanh, có thể giúp giảm áp lực tài chính và tạo điều kiện để người tham gia chủ động hơn.
Về bản chất, đây không chỉ là câu chuyện mở rộng diện bao phủ, mà là làm sao để người tham gia có thể duy trì đóng trong dài hạn. Nếu cơ chế chưa phù hợp, việc mở rộng trên giấy tờ rất dễ gặp trở ngại khi triển khai.
Ngược lại, nếu chính sách đủ linh hoạt và giải quyết đúng điểm nghẽn, khu vực hộ kinh doanh hoàn toàn có thể trở thành một trong những dư địa lớn nhất để mở rộng an sinh xã hội trong thời gian tới.
Khi người tham gia thấy mức đóng phù hợp với dòng tiền, quyền lợi đủ rõ và cơ chế thực hiện đủ linh hoạt, bảo hiểm xã hội mới có thể trở thành lựa chọn bền vững, thay vì một nghĩa vụ khiến nhiều hộ kinh doanh tiếp tục đứng ngoài.