Kinh tế

Sau khi Tòa án Tối cao Liên bang Hoa Kỳ ra phán quyết khiến Mỹ phải tạm dừng chương trình “thuế đối ứng”. Nhưng ngay lập tức, chính quyền tổng thống Trump lập tức kích hoạt Chương 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974, áp dụng mức phụ phí thuế 10% trên phạm vi toàn cầu. Tuy nhiên, mức thuế này chỉ có thời hạn hiệu lực trong 150 ngày và sẽ kết thúc vào ngày 24/7 tới. Đây được xem là một giai đoạn chuyển tiếp khi phía Mỹ đang tìm kiếm các công cụ pháp lý khác để thay thế nhằm duy trì chính sách bảo hộ sản xuất trong nước.

Vị thế của Việt Nam trong mắt các nhà điều hành chính sách Mỹ đã thay đổi đáng kể khi số liệu năm 2025 cho thấy kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này đạt 178 tỷ USD, chỉ thấp hơn Trung Quốc và Mehico. Đặc biệt, theo thông tin GS Trần Ngọc Anh – Nhà sáng lập Viện Sáng kiến Việt Nam - cho biết tại hội thảo “Giải pháp ứng phó chính sách thuế tạm thời 150 ngày của Hoa Kỳ” do VCCI phối hợp Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC) và Viện Sáng kiến Việt Nam tổ chức, thì trong tháng 1 vừa qua, Việt Nam đã vượt qua cả Trung Quốc và Mehico để trở thành quốc gia xuất siêu lớn nhất sang Hoa Kỳ. GS Trần Ngọc Anh cảnh báo rằng thực tế này có thể khiến Việt Nam trở thành đối tượng nổi bật nhất trong các nỗ lực bảo hộ của Mỹ.

Đáng lưu ý là khu vực FDI đang chiếm tới 77% tỷ trọng xuất khẩu, trong khi các doanh nghiệp trong nước chỉ đóng góp khoảng 23% và vẫn đang trong tình trạng nhập siêu. Điều này dẫn đến rủi ro là các doanh nghiệp nội địa dù không hưởng lợi trực tiếp từ con số xuất siêu lớn nhưng vẫn phải gánh chịu hậu quả chung khi Mỹ áp đặt các biện pháp trừng phạt lên toàn bộ hàng hóa của quốc gia.

Phân tích về tương lai sau cột mốc 24/7, các chuyên gia đưa ra ba kịch bản chính với những xác suất khác nhau. Theo GS Trần Ngọc Anh, kịch bản có khả năng xảy ra cao nhất, trên 60%, sẽ là sự leo thang căng thẳng khi Mỹ thay thế phụ phí hiện tại bằng các biện pháp trừng phạt theo Chương 301 về hành vi thương mại không công bằng. Trong trường hợp này, thuế suất trừng phạt đối với hàng Việt Nam có thể dao động từ 20% đến 30%, tập trung vào các ngành như thép, xe điện và linh kiện bán dẫn.

Kịch bản thứ hai là sự hạ nhiệt khi Mỹ quay trở lại áp dụng mức thuế Tối huệ quốc (MFN) khoảng 6%, tuy nhiên khả năng này phụ thuộc lớn vào diễn biến chiến tranh và áp lực lạm phát tại Mỹ.

Kịch bản thứ ba là việc hai nước đạt được Thỏa thuận thương mại có đi có lại (ART), theo đó Việt Nam mở cửa thị trường cho nông sản và hàng hóa công nghệ cao của Mỹ để đổi lấy các ưu đãi thuế quan và miễn trừ điều tra.

Một biến số quan trọng ảnh hưởng đến quyết định của chính quyền Mỹ là cuộc xung đột tại Iran khiến giá dầu thô tăng mạnh. Giáo sư Trần Ngọc Anh nhận định rằng lạm phát cao tạo ra sự bất lợi về mặt chính trị cho chính quyền Mỹ khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần. Nếu tiếp tục đánh thuế mạnh, áp lực vật giá sẽ khiến cử tri phản ứng, điều này có thể buộc Mỹ phải mở rộng danh mục miễn trừ thuế để hạ nhiệt chi phí sinh hoạt. Giáo sư dự báo chiến sự có thể kéo dài khoảng 17 tháng trước khi giảm cường độ, tạo nên một trạng thái “tiến thoái lưỡng nan” cho các nhà hoạch định chính sách Mỹ giữa mục tiêu bảo hộ và kiểm soát lạm phát.

Giáo sư Huỳnh Thế Du - Đại học Wisconsin Oshkosh - nhấn mạnh sự nhất quán trong chính sách bảo hộ của ông Trump suốt bốn thập kỷ qua. Ông cho rằng việc Tòa án bãi bỏ sắc lệnh thuế trước đó chỉ là vấn đề pháp lý nhất thời và chính quyền Mỹ sẽ luôn tìm ra các công cụ khác để đạt được mục đích. Do đó, 150 ngày tới không phải là vùng an toàn mà là “không gian cửa sổ” để các nước xuất khẩu chuẩn bị công cụ chính sách mới. Kinh nghiệm từ Singapore cho thấy việc cập nhật thuế quan theo thời gian thực và hỗ trợ tuân thủ cho doanh nghiệp nhỏ là yếu tố then chốt. Trong khi đó, New Zealand tập trung vào tư vấn pháp lý thương mại và Hàn Quốc ưu tiên đối thoại trực tiếp để bảo vệ các ngành công nghiệp chiến lược.

Về phía doanh nghiệp Việt Nam, sự minh bạch hóa chuỗi cung ứng là yêu cầu sống còn. Việc ứng dụng các công nghệ tiên tiến như hệ thống Quản lý Thương mại Toàn cầu (GTM) và Blockchain sẽ giúp truy xuất nguồn gốc chính xác, cung cấp bằng chứng thép khi đối mặt với các cuộc điều tra về lao động hay môi trường.

Doanh nghiệp cũng cần chủ động rà soát lại các điều khoản Incoterms trong hợp đồng để phân định rõ trách nhiệm chi phí thuế quan với đối tác. Ngoài ra, các cơ chế như hoàn thuế (Duty Drawback) và tận dụng khu thương mại tự do (FTZ) tại Mỹ cần được nghiên cứu kỹ để tối ưu hóa dòng vốn.

Ông Nguyễn Trường Thi - Phó Giám đốc Sở Công Thương TPHCM - cho biết cơ quan chức năng đang nỗ lực tháo gỡ khó khăn về thuế và xuất xứ, đồng thời thiết lập đường dây nóng để hỗ trợ doanh nghiệp kịp thời. Đại diện Cục Hải quan và Cục Thuế cũng cam kết đẩy mạnh cơ chế “hoàn thuế trước, kiểm tra sau” và tăng cường liên thông dữ liệu để rút ngắn thời gian làm thủ tục C/O.

Thông điệp cuối cùng được các chuyên gia gửi gắm là sự cần thiết của việc đa dạng hóa thị trường để giảm bớt sự phụ thuộc vào một đối tác duy nhất. Việc tận dụng tốt các hiệp định thương mại tự do như CPTPP hay EVFTA sẽ tạo ra những thị trường dự phòng quan trọng. Sự tồn tại của doanh nghiệp lúc này phụ thuộc vào khả năng thích ứng nhanh nhạy và sự phối hợp chặt chẽ giữa cộng đồng kinh doanh với chính quyền.

Quân Bảo