Nghiên cứu - Trao đổi
Thí điểm chế định luật sư công: Vẫn còn những băn khoăn
Được đánh giá là bước đi mới trong cải cách tư pháp, tuy nhiên, một số nội dung tại Dự thảo Nghị quyết về thí điểm chế định luật sư công đang lấy ý kiến vẫn còn đó những băn khoăn.
Bộ Tư pháp đã xây dựng và hoàn thiện Dự thảo Nghị quyết về thí điểm chế định luật sư công đưa ra lấy ý kiến nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, đồng thời đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn mới.
Dự thảo Nghị quyết gồm 20 Điều, quy định việc thực hiện thí điểm chế định luật sư công từ ngày 01/10/2026 đến hết ngày 30/9/2028. Phạm vi thí điểm được xác định tại 08 bộ gồm: Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp, Bộ Công thương, Bộ Ngoại giao, Bộ Nông nghiệp và Môi trường; cùng với 10 địa phương bao gồm: Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ, Quảng Ninh, Lâm Đồng, Khánh Hòa, Đồng Nai và Bắc Ninh.
Theo Dự thảo Nghị quyết, luật sư công được xác định là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan quân đội, công an hoặc người làm việc trong doanh nghiệp Nhà nước. Để đảm bảo tính chuyên nghiệp, những nhân sự này phải đáp ứng các tiêu chuẩn đạo đức và bản lĩnh chính trị vững vàng.
Bên cạnh trình độ cử nhân luật trở lên, luật sư công phải có ít nhất 05 năm kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực pháp luật. Đặc biệt, ứng viên phải hoàn thành chương trình đào tạo nghề luật sư công tại Học viện Tư pháp.
Những trường hợp được miễn đào tạo phải là những cá nhân ưu tú như giáo sư, phó giáo sư ngành luật, tiến sĩ luật hoặc chuyên viên cao cấp ngành luật. Sau khi đủ điều kiện, họ sẽ được cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư công để thực hiện nhiệm vụ trong phạm vi quy định.
Phạm vi hoạt động của luật sư công tập trung vào các nhiệm vụ như: Tham gia tố tụng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho cơ quan Nhà nước; tư vấn pháp luật trong giải quyết các vụ kiện quốc tế về đầu tư, thương mại; tham gia giải quyết các vụ khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài; tư vấn gỡ khó cho các dự án kinh tế - xã hội...
Để thu hút nhân tài và đảm bảo nguồn nhân lực chất lượng cao, Dự thảo Nghị quyết đã quy định các chính sách đãi ngộ đặc thù như: Luật sư công được hưởng khoản hỗ trợ hàng tháng bằng 100% theo hệ số lương hiện hưởng; luật sư công được hưởng thù lao, tiền thưởng và các khoản thu nhập khác dựa trên kết quả và sản phẩm công việc;…
Về vấn đề quản lý luật sư công, được thiết kế theo hướng không thành lập một cơ quan, tổ chức độc lập để phù hợp với chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy và tinh giản biên chế. Thay vào đó, Chính phủ sẽ thống nhất quản lý nhà nước về luật sư công và phân công trách nhiệm cụ thể cho các cơ quan từ Trung ương đến địa phương.
Đánh giá đây là bước đi mới trong cải cách tư pháp, tuy nhiên, không ít ý kiến còn băn khoăn về một số nội dung tại Dự thảo Nghị quyết.
Tham gia góp ý, đại diện Bộ Tài chính đề nghị xem xét lại khái niệm cán bộ doanh nghiệp nhà nước. Bởi người làm ở doanh nghiệp nhà nước, họ cũng chỉ làm theo chế độ hợp đồng.
Theo đó, vị này đề nghị xem xét lại quy định về tiêu chuẩn luật sư công đối với cán bộ doanh nghiệp Nhà nước; làm rõ các công việc có tính chất pháp lý tại khu vực Nhà nước; nghiên cứu kỹ trường hợp đào tạo luật sư công và trường hợp được miễn. Đồng thời đề nghị, cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, quy định rõ thêm về tiêu chuẩn, điều kiện để làm luật sư công.
Đồng quan điểm, đại diện Học viện Tư pháp, Bộ Tư pháp cũng bày tỏ băn khoăn khi đưa cán bộ doanh nghiệp Nhà nước có đủ tiêu chuẩn làm luật sư công. Bởi cơ chế hoạt động của doanh nghiệp Nhà nước hiện không khác doanh nghiệp tư nhân.
Cùng với vấn đề đã nêu, đối với quy định về chế độ chính sách đặc thù áp dụng cho luật sư công, đại diện Học viện Tư pháp cũng cho rằng, cần tính toán lại cho hợp lý.
Xoay quanh nội dung Dự thảo Nghị quyết, trước đó, một số chuyên gia pháp lý cũng cho rằng, việc xây dựng chế định luật sư công là một bước đi phù hợp với xu hướng chuyên nghiệp hóa hoạt động pháp lý trong khu vực công, đặc biệt trong bối cảnh yêu cầu bảo vệ lợi ích Nhà nước ngày càng phức tạp.
Điểm tích cực của Dự thảo là không làm phát sinh biên chế, tận dụng nguồn nhân lực pháp lý sẵn có trong hệ thống, đồng thời đặt ra tiêu chuẩn tương đối cao về trình độ, kinh nghiệm và đạo đức nghề nghiệp. Điều này nếu được triển khai hiệu quả sẽ góp phần nâng cao chất lượng tham gia tố tụng, tư vấn pháp lý cho các cơ quan Nhà nước và doanh nghiệp Nhà nước.
Tuy nhiên, một số vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện. Cụ thể, phải làm rõ ranh giới giữa “luật sư công” và “luật sư hành nghề độc lập”, đặc biệt về nguyên tắc độc lập nghề nghiệp – yếu tố cốt lõi của nghề luật sư. Nếu luật sư công đồng thời là cán bộ, công chức, chịu sự quản lý hành chính, thì cần thiết kế cơ chế bảo đảm tính độc lập trong hoạt động chuyên môn, tránh nguy cơ “hành chính hóa” hoạt động luật sư.
Bên cạnh đó, cần quy định rõ phạm vi tham gia tố tụng của luật sư công, cơ chế phân công, chỉ định và trách nhiệm pháp lý trong từng vụ việc, nhằm tránh chồng chéo với chức năng của cơ quan pháp chế hoặc các tổ chức hành nghề luật sư ngoài Nhà nước.