Nghiên cứu - Trao đổi
Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Cần quy định cụ thể
Theo chuyên gia, để thị trường vận hành an toàn và hiệu quả, Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không thể chỉ dừng ở các nguyên tắc khung mà cần quy định cụ thể các trụ cột cốt lõi.
Bộ Công Thương đang thúc đẩy xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm hoàn thiện khung pháp lý và mở đường hình thành một thị trường giao dịch hiện đại tại Việt Nam. Dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở 6 nhóm chính sách lớn, tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý; tổ chức hạ tầng thị trường; phát triển sản phẩm và chuẩn hóa quy tắc giao dịch; quản lý rủi ro, giám sát thị trường và bảo vệ nhà đầu tư; mô hình quản lý nhà nước; và thúc đẩy hội nhập quốc tế.
Theo các chuyên gia, việc xây dựng một đạo luật riêng cho giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ mang ý nghĩa hoàn thiện thể chế, mà còn là bước đi cần thiết để đưa Việt Nam tiệm cận với các chuẩn mực thị trường hiện đại.
Ở góc độ chuyên gia, PGS TS Ngô trí Long, Chuyên gia Kinh tế cho rằng, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh như một đạo luật chuyên ngành không chỉ là sửa kỹ thuật lập pháp, mà là bước chuyển về tư duy thể chế. Khi giá năng lượng, kim loại, nông sản và tín chỉ carbon ngày càng biến động mạnh, doanh nghiệp không thể chỉ “chịu trận” trước rủi ro giá, còn Nhà nước cũng không thể chỉ quản lý bằng các quy định khung phân tán. Một thị trường phái sinh hiện đại đòi hỏi luật phải đủ sâu để điều chỉnh từ giao dịch, ký quỹ, bù trừ, báo cáo dữ liệu đến giám sát thao túng và xử lý rủi ro hệ thống.
Đồng quan điểm, TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh nhấn mạnh, nếu Việt Nam hướng tới một nền kinh tế thị trường hiện đại, thì việc phát triển đầy đủ các cấu phần thị trường, trong đó có thị trường hàng hóa phái sinh là yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực có tính giao thoa giữa thương mại và tài chính, do đó cần khung pháp lý phù hợp, thậm chí vượt ra ngoài phạm vi của Luật Thương mại hiện hành.
Góp ý cụ thể cho Dự thảo Luật, TS Trần Văn Bình, Chuyên gia kinh tế cho rằng, cần quy định rõ trong Luật các nội dung cốt lõi thay vì để Nghị định hướng dẫn sau này.
Theo đó, vốn pháp định tối thiểu của Sở Giao dịch hàng hóa nên ở mức 500 tỷ đồng và của tổ chức bù trừ trung tâm (CCP) là 1.000 tỷ đồng. Đồng thời, cơ chế xử lý khi thành viên bù trừ mất khả năng thanh toán phải được thiết kế rõ ràng theo thứ tự ưu tiên từ tài sản ký quỹ của thành viên vi phạm, quỹ bảo đảm thanh toán của hệ thống, vốn tự có của CCP đến nguồn dự phòng cuối cùng.
“Đây là những cấu phần cốt lõi bảo đảm an toàn hệ thống. Nếu không quy định ngay trong Luật, khi xảy ra rủi ro sẽ rất khó xử lý dứt điểm”, TS Bình nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, việc quản lý giao dịch liên thông xuyên biên giới với các Sở Giao dịch quốc tế cũng cần được luật hóa với các điều kiện cụ thể. Theo TS Bình, nhà đầu tư trong nước chỉ được giao dịch trực tiếp trên sàn quốc tế thông qua môi giới được Bộ Công Thương cấp phép hoạt động tại Việt Nam. Đồng thời, cần có cơ chế tạm dừng liên thông khi thị trường quốc tế biến động bất thường vượt ngưỡng quy định phải được Luật quy định để bảo vệ ổn định tài chính trong nước. Kiểm soát dòng tiền ngoại hối phát sinh từ giao dịch phái sinh xuyên biên giới cũng cần được điều phối phối hợp giữa Bộ Công Thương và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
Một trong những nội dung đáng chú ý được TS Trần Văn Bình đề xuất là cần phân tầng nhà đầu tư một cách rõ ràng, nhằm đảm bảo mỗi nhóm đối tượng chỉ tiếp cận các sản phẩm phù hợp với năng lực tài chính và mức độ hiểu biết.
Cụ thể, nhà đầu tư tổ chức chuyên nghiệp như ngân hàng, công ty bảo hiểm, quỹ đầu tư được phép giao dịch đầy đủ các sản phẩm, bao gồm cả hợp đồng hoán đổi và các công cụ có đòn bẩy cao. Trong khi đó, doanh nghiệp sản xuất, thương mại chỉ nên giao dịch trong phạm vi phòng vệ rủi ro, với giới hạn vị thế gắn với quy mô hoạt động thực tế.
Đối với nhà đầu tư cá nhân, chỉ nên cho phép giao dịch hợp đồng tương lai tiêu chuẩn, kèm theo yêu cầu bắt buộc về kiểm tra kiến thức rủi ro trước khi mở tài khoản.
Đặc biệt, trong giai đoạn đầu vận hành thị trường, cần cấm nhà đầu tư cá nhân tham gia các sản phẩm phái sinh có đòn bẩy cao, không có tài sản cơ sở vật chất.
“Thực tế tại nhiều thị trường mới nổi cho thấy, nhà đầu tư cá nhân thường là nhóm chịu thiệt hại lớn nhất khi tham gia các sản phẩm phái sinh phức tạp”, TS Bình lưu ý.