Mặt trận

Phong trào “Kế hoạch nhỏ” từng là một biểu tượng giáo dục giàu tính nhân văn của thiếu nhi Việt Nam. Trải qua hơn 60 năm hình thành và phát triển, phong trào này đã góp phần nuôi dưỡng những phẩm chất tốt đẹp của nhiều thế hệ: biết tiết kiệm, yêu lao động, sống trách nhiệm và sẻ chia với cộng đồng. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, một thực tế đáng suy ngẫm đang diễn ra: phong trào “Kế hoạch nhỏ” ở không ít nơi đang bị biến tướng, lệch khỏi mục tiêu giáo dục ban đầu, thậm chí trở thành một “cuộc đua thành tích” mang nặng tính hình thức.

Một phong trào nhỏ - một triết lý giáo dục lớn

Phong trào “Kế hoạch nhỏ” ra đời từ năm 1958 do Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh phát động, xuất phát từ sáng kiến của thiếu nhi Hải Phòng và Sơn Tây. Ban đầu, các em thu gom giấy vụn, phế liệu, tăng gia sản xuất nhỏ… để gây quỹ phục vụ các công trình chung và giúp đỡ thiếu nhi khó khăn, phong trào đã nhanh chóng lan tỏa, trở thành một phương thức giáo dục giàu ý nghĩa, được duy trì bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Điều đáng nói, “Kế hoạch nhỏ” chưa bao giờ được hiểu đơn thuần là hoạt động thu gom “vật chất”. Bản chất sâu xa của phong trào là giáo dục trẻ em thông qua hành động cụ thể, rèn luyện các phẩm chất nền tảng: biết tiết kiệm, yêu lao động, sống có trách nhiệm và biết sẻ chia với cộng đồng.

Tinh thần ấy nhất quán với tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Tuổi nhỏ làm việc nhỏ, tùy theo sức của mình”. Chính từ những việc nhỏ, những hành động giản dị, trẻ em được hình thành nhân cách – đó là giá trị cốt lõi làm nên sức sống lâu dài của phong trào.

Từ “việc nhỏ” mang ý nghĩa giáo dục lớn đến “việc lớn” mang nặng hình thức và thành tích

Hiện nay, tại không ít trường học, phong trào “Kế hoạch nhỏ” đang bị hiểu sai và triển khai lệch hướng, dần đánh mất bản chất giáo dục vốn có. Trước hết, việc giao chỉ tiêu cụ thể theo lớp, thậm chí theo từng học sinh đã vô hình trung “hành chính hóa” một hoạt động mang tính tự nguyện, biến “Kế hoạch nhỏ” từ một trải nghiệm giáo dục thành nghĩa vụ phải hoàn thành.

Cùng với đó, tình trạng phụ huynh “làm thay” ngày càng trở nên phổ biến. Không hiếm trường hợp học sinh lớp 1, lớp 2 nộp tới 40–50kg giấy vụn trong một đợt, trong khi số lượng này rõ ràng không thể do chính các em tự thu gom. Phần lớn được mua hoặc huy động từ bên ngoài, khiến hoạt động không còn là quá trình rèn luyện của học sinh, mà trở thành sản phẩm của người lớn. Khi đó, ý nghĩa giáo dục của phong trào gần như bị triệt tiêu.

Đáng chú ý, tư duy thành tích đang lấn át mục tiêu giáo dục. Ở một số nơi, số lượng thu gom trở thành căn cứ để báo cáo, xếp hạng thi đua hoặc tạo “hình ảnh phong trào”, trong khi yếu tố cốt lõi – quá trình tham gia, trải nghiệm và trưởng thành của học sinh – lại bị xem nhẹ. Phong trào vì thế bị “vật chất hóa”, “hình thức hóa”, xa rời mục tiêu ban đầu.

Hệ quả không chỉ dừng lại ở cách làm, mà còn tác động trực tiếp đến nhận thức của trẻ em. Các em có thể hình thành những suy nghĩ lệch lạc: coi “Kế hoạch nhỏ” là nộp càng nhiều càng tốt; không cần lao động, chỉ cần có điều kiện vật chất; giá trị được đo bằng số lượng thay vì ý nghĩa. Đây là biểu hiện lệch chuẩn đáng lo ngại trong giáo dục giá trị sống, đi ngược lại tinh thần rèn luyện nhân cách từ những việc làm nhỏ mà phong trào đã từng hướng tới.

Từ chỗ là “việc nhỏ” mang ý nghĩa giáo dục lớn, phong trào có nguy cơ trở thành “việc lớn” mang giá trị vật chất, nhưng rỗng về giá trị.

Nguyên nhân của sự biến tướng: từ cách làm đến cách nghĩ

Sự biến tướng của phong trào không chỉ bắt nguồn từ khâu tổ chức, mà còn phản ánh những vấn đề sâu xa hơn, xuất phát từ nhận thức.

Sự lệch hướng của phong trào “Kế hoạch nhỏ” không phải là hiện tượng ngẫu nhiên, mà là kết quả của nhiều nguyên nhân đan xen, cả về cơ chế tổ chức và nhận thức xã hội. Trước hết, cơ chế thi đua, đánh giá trong nhà trường ở một số nơi vẫn còn nặng về hình thức, coi trọng chỉ tiêu và kết quả vật chất, từ đó tạo áp lực “chạy theo số lượng”. Bên cạnh đó, việc thiếu hướng dẫn cụ thể, thống nhất về mục tiêu giáo dục của phong trào khiến quá trình triển khai dễ bị sai lệch, mỗi nơi hiểu và làm theo một cách khác nhau.

Đáng chú ý, một bộ phận phụ huynh chưa nhận thức đầy đủ ý nghĩa của hoạt động, dẫn đến tâm lý làm thay, thậm chí “đầu tư” để con đạt kết quả cao, vô tình làm mất đi giá trị rèn luyện. Đồng thời, công tác kiểm tra, giám sát của các cơ quan quản lý ở một số nơi chưa được thực hiện thường xuyên, kịp thời, khiến những biểu hiện lệch lạc không được chấn chỉnh sớm.

Ở góc độ rộng hơn, những tác động của kinh tế thị trường, với xu hướng đề cao giá trị vật chất và kết quả hữu hình, cũng góp phần làm phai nhạt các giá trị giáo dục nền tảng của phong trào. Có thể thấy, “Kế hoạch nhỏ” đang đứng trước nguy cơ bị “hành chính hóa” và “thành tích hóa”, nếu không được nhìn nhận và điều chỉnh kịp thời.

Đặt phong trào trong yêu cầu xây dựng con người Việt Nam hiện nay

Nghị quyết Đại hội XIII và Đại hội XIV của Đảng đã xác định rõ: xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, nhân cách, lối sống tốt đẹp là nhiệm vụ trung tâm, xuyên suốt của sự nghiệp phát triển đất nước. Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW (ngày 07/01/2026) về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu xây dựng và phát huy hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới, trong đó đặt trọng tâm vào việc hình thành lối sống lành mạnh, ý thức trách nhiệm xã hội, tinh thần tiết kiệm, nhân ái và tôn trọng môi trường ngay từ thế hệ trẻ.

Trong bối cảnh đó, các phong trào giáo dục như “Kế hoạch nhỏ” không đơn thuần là hoạt động ngoại khóa, mà thực chất là một kênh giáo dục văn hóa – đạo đức có ý nghĩa trực tiếp, góp phần hiện thực hóa các mục tiêu lớn của Đảng về xây dựng con người. Thông qua những việc làm cụ thể, gần gũi và phù hợp với lứa tuổi, phong trào tạo môi trường để học sinh rèn luyện thói quen tốt, hình thành ý thức công dân, nuôi dưỡng tinh thần trách nhiệm với cộng đồng và xã hội. Đây chính là quá trình “thẩm thấu giá trị” một cách tự nhiên, bền vững – điều mà các phương thức giáo dục thuần lý thuyết khó có thể thay thế.

Tuy nhiên, khi phong trào bị biến tướng theo hướng hình thức, chạy theo số lượng, làm thay, làm hộ, thì không chỉ làm suy giảm hiệu quả của một hoạt động cụ thể, mà còn đi ngược lại tinh thần của Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa con người. Những biểu hiện này vô hình trung làm lệch chuẩn giá trị giáo dục, khi đề cao kết quả vật chất thay cho quá trình rèn luyện, làm suy yếu tính tự giác, tinh thần lao động và trách nhiệm cá nhân – những yếu tố cốt lõi trong hệ giá trị con người Việt Nam mà Đảng ta đang tập trung xây dựng.

Do đó, việc chấn chỉnh, khôi phục đúng bản chất của phong trào “Kế hoạch nhỏ” không chỉ là yêu cầu về mặt tổ chức hoạt động Đội, mà còn là nhiệm vụ góp phần thực hiện các định hướng chiến lược về phát triển văn hóa và con người theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW. Nói cách khác, đây chính là quá trình bảo vệ và củng cố một phương thức giáo dục nền tảng – nơi những hành động nhỏ góp phần hình thành những giá trị lớn, bền vững của con người Việt Nam trong thời kỳ phát triển mới.

Khôi phục giá trị thực chất của phong trào

Để đưa “Kế hoạch nhỏ” trở lại đúng quỹ đạo, cần có cách tiếp cận đồng bộ, nhất quán.

Trước hết, phải trả lại đúng bản chất giáo dục của phong trào, lấy quá trình rèn luyện, trải nghiệm của học sinh làm trung tâm, không đặt nặng số lượng thu gom như một tiêu chí đánh giá.

Trên cơ sở đó, cần đổi mới mạnh mẽ nội dung và phương thức tổ chức theo hướng thiết thực, phù hợp với yêu cầu của thời đại và mục tiêu giáo dục lối sống xanh, trách nhiệm xã hội cho thế hệ trẻ. Trọng tâm là tổ chức cho học sinh tham gia các hoạt động cụ thể, gần gũi với đời sống hằng ngày như: thực hành phân loại rác tại nguồn trong gia đình, nhà trường và nơi công cộng; hướng dẫn tái chế sáng tạo các vật liệu có thể tái sử dụng; triển khai các hoạt động bảo vệ môi trường gắn với cộng đồng như vệ sinh trường lớp, giữ gìn đường làng, ngõ xóm, trồng và chăm sóc cây xanh, bồn hoa; đồng thời phát triển các mô hình tiết kiệm, chia sẻ, hướng tới giúp đỡ bạn bè và những hoàn cảnh khó khăn.

Qua đó, chuyển từ cách làm thiên về thu gom vật chất sang các hoạt động trải nghiệm, rèn luyện kỹ năng sống, hình thành ý thức tự giác và trách nhiệm công dân ngay từ lứa tuổi thiếu nhi.

Đồng thời, cần kiên quyết loại bỏ cơ chế chỉ tiêu và áp lực thi đua, bảo đảm tính tự nguyện, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi. Vai trò của giáo viên và tổ chức Đội cần được phát huy theo hướng định hướng, hướng dẫn, tạo điều kiện để học sinh “tự làm, tự trải nghiệm”, thay vì làm thay, làm hộ hoặc áp đặt.

Một số kiến nghị để phong trào trở lại đúng bản chất

Để tạo chuyển biến thực chất, cần có sự vào cuộc đồng bộ, thống nhất của các cơ quan, tổ chức và toàn xã hội.

Trước hết, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Hội đồng Đội Trung ương cần sớm ban hành hướng dẫn thống nhất về tổ chức phong trào “Kế hoạch nhỏ” trong giai đoạn mới, xác định rõ tiêu chí đánh giá dựa trên giá trị giáo dục, quá trình rèn luyện của học sinh, không lấy số lượng thu gom làm thước đo chủ yếu; đồng thời tăng cường định hướng, kiểm tra, kịp thời chấn chỉnh những biểu hiện lệch lạc.

Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo, cần rà soát, điều chỉnh việc lồng ghép phong trào vào các tiêu chí thi đua trong nhà trường theo hướng giảm áp lực, tránh “chỉ tiêu hóa”; đồng thời tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, bảo đảm các hoạt động giáo dục được triển khai đúng mục tiêu, đúng bản chất.

Cấp ủy, chính quyền địa phương cần tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo và giám sát việc tổ chức thực hiện tại cơ sở, kịp thời phát hiện, uốn nắn các biểu hiện hình thức, thành tích, bảo đảm phong trào được triển khai thực chất, phù hợp với điều kiện từng địa bàn.

Bên cạnh đó, gia đình – với vai trò là môi trường giáo dục đầu tiên và quan trọng – cần thay đổi nhận thức, đồng hành đúng cách với nhà trường và tổ chức Đội, tạo điều kiện để trẻ em tự tham gia, tự trải nghiệm, tuyệt đối không làm thay, làm hộ, qua đó góp phần hình thành ý thức tự giác và trách nhiệm cá nhân cho các em ngay từ nhỏ.

“Kế hoạch nhỏ” không phải là câu chuyện của những kilôgam giấy vụn, mà là câu chuyện của cách chúng ta giáo dục một thế hệ.

Nếu để phong trào tiếp tục bị biến tướng, chúng ta không chỉ đánh mất một giá trị truyền thống, mà còn vô tình làm suy giảm những bài học căn bản về lao động, trách nhiệm và nhân cách.

Trả lại cho “Kế hoạch nhỏ” đúng với ý nghĩa ban đầu chính là giữ gìn một phương thức giáo dục giản dị nhưng sâu sắc – nơi những việc nhỏ góp phần làm nên những con người lớn.

(*) TS. Nguyễn Minh Chung, Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương

TS. Nguyễn Minh Chung