Phân tích - Bình luận

Nông dân từ châu Á đến châu Phi đang bước vào vụ mùa mới trong bối cảnh chi phí đầu vào leo thang, trong đó giá phân bón tăng cao nổi lên như một thách thức nghiêm trọng.

Theo cảnh báo từ World Bank và FAO, áp lực giá phân bón không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của nông hộ mà còn có nguy cơ làm gián đoạn chu kỳ sản xuất nông nghiệp tại nhiều quốc gia đang phát triển.

Phân bón là một trong những trụ cột của sản xuất lương thực. Khi giá cả tăng vọt hoặc nguồn cung khan hiếm, giá lương thực không tăng đột ngột mà thường xuất hiện sau sáu đến chín tháng, vào mùa thu hoạch.

Tại Thổ Nhĩ Kỳ, cú sốc giá phân bón đến đúng thời điểm nền kinh tế vốn đã mong manh vì lạm phát cao, đặc biệt là lạm phát lương thực lên tới khoảng 33%/năm. Gübretaş - nhà sản xuất phân bón quốc doanh chủ lực - cho biết nhu cầu mua hàng hằng ngày của nông dân đã gần như tăng gấp đôi ngay sau khi xung đột tại Tây Á bùng phát.

Động thái cắt giảm thuế nhập khẩu urê chỉ trong vài ngày cho thấy Thổ Nhĩ Kỳ buộc phải phản ứng nhanh trước cú sốc nguồn cung. Tuy nhiên, hiệu quả chính sách này bị hạn chế bởi cấu trúc phụ thuộc nhập khẩu.

Ấn Độ là quốc gia nhập khẩu khoảng 90% nguyên liệu phân bón, đặc biệt Kali hầu như hoàn toàn đến từ nước ngoài. Nước này đã hành động nhanh chóng, đẩy mạnh nhập khẩu, đa dạng hóa các tuyến cung ứng thông qua Nga và Morocco qua Mũi Hảo Vọng (Nam Phi).

Đồng thời, sản lượng urê trong nước được nâng thêm khoảng 23% nhờ các hợp đồng mua khí đốt khẩn cấp, qua đó bảo đảm đầu vào cho các nhà máy hoạt động ổn định.

Đến giữa tháng 3, lượng dự trữ phân bón đã đạt mức kỷ lục, urê và diammonium phosphate tăng hơn gấp đôi, và sản lượng nitơ, phốt pho và kali đạt mức cao nhất mọi thời đại. Ấn Độ dự kiến ​​sẽ không thiếu phân bón cho vụ Kharif năm 2026.

Nhưng sự đảm bảo đó đi kèm với một cái giá. Mỗi tấn phân bón bổ sung hiện nay đều tốn nhiều chi phí hơn để thu mua và trợ cấp. Chi phí trợ cấp phân bón của Ấn Độ, vốn đã vào khoảng 50 tỷ USD mỗi năm, dự kiến ​​sẽ còn tăng hơn nữa khi chi phí nhập khẩu leo ​​thang.

Mối lo lớn hơn nằm ở “lục địa đen”, Giáo sư Tilahun Amede, Giám đốc về thích ứng khí hậu và khả năng phục hồi tại Liên minh xanh châu Phi cho rằng: “Hầu hết đất đai ở châu Phi đã bị cạn kiệt. Ảnh hưởng sẽ đặc biệt rõ rệt ở cây ngô - mức mất năng suất dự kiến ​​là từ 40 đến 50%.”

Ủy ban Cứu trợ Quốc tế đã tính toán rằng tháng Sáu là tháng mà quả “bom hẹn giờ” về an ninh lương thực châu Phi sẽ bắt đầu phát nổ, khi mùa màng kém do việc vận chuyển phân bón bị đình trệ đẩy hàng triệu người đến bờ vực đói cùng cực. Chi phí vận chuyển đối với các quốc gia không có đường bờ biển có thể tăng từ 30 đến 80%.

Nhưng nghiên cứu của Kan phát hiện ra rằng, việc theo đuổi sự tự cung tự cấp lương thực hoàn toàn sẽ đòi hỏi trợ cấp công khổng lồ, làm giảm sự đa dạng nông nghiệp và ảnh hưởng nghiêm trọng đến phúc lợi kinh tế của cả người sản xuất và người tiêu dùng.

Hiện chỉ có chưa tới 10 quốc gia có thể hoàn toàn tự chủ lương thực, ngay cả những nền kinh tế phát triển như Nhật Bản, Hà Lan, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất - vẫn phụ thuộc nhiều nhất vào nhập khẩu lương thực trên thế giới.

Nghịch lý này cũng tồn tại ở chính các quốc gia vùng Vịnh. ​​Saudi Arabia và Qatar cùng nhau kiểm soát khoảng một phần năm lượng xuất khẩu phân bón nitơ toàn cầu, hiện không thể tự cung cấp đủ lương thực cho mình, và giờ đây họ cũng không thể xuất khẩu ngay cả phân bón.

Hành lang kinh tế Ấn Độ-Trung Đông-Châu Âu được thiết kế để xây dựng sự phụ thuộc lẫn nhau về nước, năng lượng và lương thực, giúp các thành viên giảm thiểu tác động của các cú sốc nguồn cung. Cuộc khủng hoảng Hormuz hiện đã cho thấy cơ sở hạ tầng cốt lõi của hành lang vẫn chưa hoạt động do mâu thuẫn địa chính trị.

Trương Khắc Trà