Quản trị

Trong môi trường kinh doanh, một quyết định thường được đánh giá dựa trên kết quả mà nó mang lại, và một giao dịch được coi là thành công khi tạo ra lợi ích, đúng thời điểm và được thị trường chấp nhận, bởi đây là logic quen thuộc của doanh nghiệp, nơi giá trị được đo bằng hiệu quả và tốc độ. Tuy nhiên, song song với logic đó luôn tồn tại một lớp logic khác, ít được nhìn thấy hơn nhưng lại quyết định rủi ro cuối cùng, đó không phải là logic của lợi nhuận mà là logic của trách nhiệm, trong đó một giao dịch không được đánh giá bằng việc nó mang lại điều gì mà bằng việc nó có thể được kiểm soát và chứng minh như thế nào khi bị xem xét lại dưới góc độ pháp lý, và trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp chỉ nhận ra điều này khi đã không còn khả năng kiểm soát hậu quả.

Một câu hỏi quan trọng nhưng thường bị bỏ qua tại thời điểm ra quyết định là doanh nghiệp có thể chứng minh được điều gì về giao dịch mà mình tham gia, ngoài việc giao dịch đó có lợi. Thực tế cho thấy không ít giao dịch được thực hiện trên cơ sở “thuận mua vừa bán”, dựa vào sự đồng thuận của các bên và những phân tích kinh doanh hợp lý, nhưng trong các trường hợp có liên quan đến tài sản công hoặc chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của pháp luật, sự đồng thuận đó không phải là tiêu chí quyết định, bởi mọi giao dịch đều phải đi qua những “bộ lọc bắt buộc” như đấu giá công khai, thẩm định giá theo quy định và tuân thủ đầy đủ trình tự pháp lý, và khi logic thị trường đối đầu với logic quản lý, doanh nghiệp không còn đứng trên “sân chơi của mình”.

Các vụ việc như SADECO - Nguyễn Kim hay Vinafood II - Đinh Trường Chinh cho thấy rõ khoảng cách giữa hai hệ logic này, bởi ở góc độ kinh doanh, đó có thể là những thương vụ hợp lý, tận dụng cơ hội và tối ưu giá trị đầu tư, nhưng khi bị đặt dưới lăng kính pháp lý, đặc biệt là pháp luật về quản lý tài sản nhà nước, toàn bộ logic kinh tế đó có thể không còn giá trị.

Điểm đáng chú ý là doanh nghiệp thường nhìn mình như một bên mua độc lập, tham gia giao dịch theo mức giá được đưa ra, nhưng khi quy trình bị xác định là sai, mức giá đó không còn được coi là hợp pháp, và từ thời điểm đó, doanh nghiệp cũng không còn được nhìn như một bên mua vô can mà có thể bị xem là một mắt xích góp phần hoàn tất giao dịch. Lúc đó, câu hỏi không còn là giao dịch có hợp lý hay không. Mà là doanh nghiệp có thể chứng minh được điều gì.

Điều đáng chú ý là doanh nghiệp thường không nhìn thấy rủi ro này tại thời điểm họ ra quyết định.

“

“Doanh nghiệp có thể không sai trong giao dịch. Nhưng vẫn thua nếu không chứng minh được mình đúng".

Luật sư Trương Anh Tú

Trong thực tế, vụ việc liên quan đến chuyển nhượng đất công như khu đất Bến Vân Đồn cho thấy một thực tế đáng chú ý: doanh nghiệp có thể tham gia giao dịch với tư cách bên mua, dựa trên hồ sơ, mức giá và điều kiện đã được thiết lập sẵn, và ở thời điểm đó, giao dịch hoàn toàn có thể được nhìn nhận là hợp lý theo logic thị trường. Tuy nhiên, khi quy trình bị xem xét lại và bị xác định là không đúng quy định, toàn bộ cách nhìn về giao dịch thay đổi.

Vấn đề không còn nằm ở việc giá có hợp lý hay không, mà nằm ở việc giao dịch đó có đi qua đúng các “bộ lọc bắt buộc” như đấu giá công khai, thẩm định giá và điều kiện pháp lý hay không. Khi những yếu tố này không được bảo đảm, mức giá dù phù hợp với thị trường cũng không còn được nhìn như một mức giá hợp pháp, và doanh nghiệp tham gia giao dịch, đặc biệt khi là bên thụ hưởng lợi ích cuối cùng, có thể bị xem là mắt xích góp phần hoàn tất một giao dịch không thể chứng minh.

Một giao dịch có thể đúng với thị trường. Nhưng nếu sai quy trình, người tham gia không còn là người mua, mà trở thành một phần của trách nhiệm.

Sự chuyển đổi này mang tính bản chất, bởi một doanh nghiệp bước vào giao dịch với tư thế của bên thụ hưởng lợi ích thị trường, nhưng khi quy trình bị xác định là trái quy định, chính tư thế đó có thể bị chuyển hóa thành vai trò đồng hành cùng sai phạm, và khi đó, việc không phải là người ra quyết định cuối cùng không còn là một lớp bảo vệ đủ mạnh, bởi doanh nghiệp có thể không kiểm soát toàn bộ quyết định nhưng vẫn có thể phải chịu trách nhiệm đối với quyết định đó nếu không chứng minh được rằng mình đã hành động một cách thận trọng và phù hợp với các yêu cầu pháp lý cần thiết.

Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp không sai. Nhưng là bên duy nhất không chứng minh được mình đã kiểm soát. Ranh giới không nằm ở giao dịch có lợi hay không, mà nằm ở việc doanh nghiệp biết gì và kiểm soát được gì tại thời điểm tham gia. Nếu không chứng minh được điều đó, việc tham gia có thể bị nhìn như một phần của sai phạm, bất kể ý định ban đầu.

Một giao dịch có thể đúng với thị trường, nhưng không đủ để tự bảo vệ theo logic pháp lý. Khoảng trống không nằm ở thương vụ, mà nằm ở khả năng kiểm soát và chứng minh. Khi khoảng trống này bị lộ ra, hậu quả không chỉ là trách nhiệm pháp lý, mà là sự sụp đổ của toàn bộ cấu trúc giao dịch: hợp đồng vô hiệu, tài sản bị thu hồi, dòng tiền bị đóng băng và quan hệ kinh doanh bị đứt gãy.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng trước mỗi quyết định không phải là giao dịch này có tốt hay không, mà là nếu bị xem xét lại, doanh nghiệp có thể chứng minh được điều gì. Khi không chứng minh được mình đã làm đúng, doanh nghiệp sẽ phải chịu trách nhiệm cho một giao dịch mà chính họ từng tin là hoàn toàn hợp lý.

Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm