Kinh tế thế giới

Năm 2025, nhập khẩu thiết bị sản xuất chip của Trung Quốc từ Malaysia và Singapore tăng mạnh, vượt qua con số nhập khẩu trực tiếp từ Mỹ. Trong khi đó, lượng hàng xuất khẩu thẳng từ Mỹ sang Trung Quốc rơi xuống mức thấp kỷ lục trong vòng tám năm qua.

Sự dịch chuyển dòng chảy

Các phân tích từ dữ liệu hải quan Trung Quốc cho thấy nhập khẩu trực tiếp từ Mỹ giảm hơn 34%, xuống còn khoảng 2 tỷ USD. Đây là mức thấp nhất kể từ năm 2017. Sự sụt giảm này diễn ra sau khi Mỹ liên tục tăng thuế và áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu mới nhằm hạn chế khả năng tiến bộ của Trung Quốc trong các lĩnh vực quốc phòng, không gian và trí thông minh nhân tạo. Tuy nhiên, thị trường Trung Quốc vẫn giữ vai trò nguồn thu quan trọng cho các nhà sản xuất thiết bị chip hàng đầu của Mỹ.

Trong năm tài chính 2025, các công ty như Applied Materials, Lam Research hay KLA đều ghi nhận hơn 30% tổng doanh thu đến từ Trung Quốc. Để tiếp tục phục vụ các khách hàng ngoài Mỹ, những doanh nghiệp này đã mở rộng năng lực sản xuất tại nhiều quốc gia khu vực Đông Nam Á. Trong đó, Singapore trở thành địa điểm phổ biến cho ngành công nghiệp thiết bị Mỹ với sự hiện diện sản xuất của Applied Materials và KLA. Lam Research cũng đang xây dựng năng lực sản xuất lớn tại Malaysia nhằm đáp ứng nhu cầu thiết bị vượt quá khả năng cung ứng của các nhà máy tại Mỹ.

Kết quả của chiến lược đa dạng hóa sản xuất này thể hiện rõ qua các con số thống kê. Tổng doanh thu từ Trung Quốc của ba nhà sản xuất máy làm chip hàng đầu Mỹ đạt gần 19 tỷ USD trong năm tài chính 2025. Con số này vượt xa dữ liệu hải quan dựa trên nguồn gốc lô hàng, chứng minh tính hiệu quả của việc chuyển dịch sản xuất sang các nước thứ ba. Cụ thể, nhập khẩu từ Singapore vào Trung Quốc đạt 5,7 tỷ USD, tăng hơn 17% so với cùng kỳ năm trước. Nhập khẩu từ Malaysia đạt 3,4 tỷ USD, cao hơn gấp đôi so với số liệu của năm 2024.

Vai trò của các đồng minh Mỹ

Mặc dù Đông Nam Á đang nổi lên như một trung tâm vận chuyển, Nhật Bản và Hà Lan vẫn là những nguồn cung cấp máy sản xuất bán dẫn nước ngoài chính của Trung Quốc. Trong giai đoạn từ năm 2020 đến 2025, tổng giá trị nhập khẩu công cụ chip của Trung Quốc từ Nhật Bản đạt hơn 42 tỷ USD, tiếp theo là Hà Lan với 35 tỷ USD.

Nhật Bản sở hữu nhiều tên tuổi lớn như Tokyo Electron, Screen Semiconductor Solutions và Ebara. Doanh thu của Tokyo Electron từ thị trường Trung Quốc chiếm hơn 40% trong năm tài chính 2025. Tại Hà Lan, ASML, nhà sản xuất thiết bị chip lớn nhất thế giới, ghi nhận 29,1% doanh thu từ Trung Quốc trong năm 2025. Các nhà cung cấp khác của Hà Lan như ASM và Besi cũng đóng vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng máy bốc hơi lớp nguyên tử và đóng gói chip tiên tiến.

Mặc dù Hà Lan và Nhật Bản đã áp dụng các quy định nhằm điều chỉnh theo biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ, các nhà hoạch định chính sách tại Washington vẫn cho rằng những hạn chế này còn quá lỏng lẻo. Hiện nay, chỉ có ASML của Hà Lan cùng Canon và Nikon của Nhật Bản có khả năng sản xuất các máy quang khắc có hiệu quả thương mại. Đây là lĩnh vực mà Trung Quốc vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức lớn.

Áp lực từ các lệnh trừng phạt đã thúc đẩy một đợt tăng trưởng mạnh mẽ của các nhà sản xuất thiết bị chip nội địa Trung Quốc. Bắc Kinh đang nỗ lực thúc đẩy công nghệ tự chủ để giảm sự lệ thuộc vào nước ngoài. Các nhà cung cấp hàng đầu của Trung Quốc như Naura, AMEC, ACM Research và Piotech đều báo cáo doanh thu và lợi nhuận kỷ lục trong năm 2025.

Naura, công ty được xem là đối thủ của Applied Materials tại Trung Quốc, đã chứng kiến doanh thu tăng vọt từ 6,05 tỷ nhân dân tệ vào năm 2020 lên 27,14 tỷ nhân dân tệ chỉ trong ba quý đầu năm 2025. Doanh thu của AMEC tăng trưởng hơn 400% trong giai đoạn 2020-2025. Piotech, chuyên gia về thiết bị lắng đọng màng mỏng, ghi nhận mức tăng trưởng doanh thu gấp 13 lần trong cùng khoảng thời gian.

Tuy nhiên, sự phát triển này đi kèm với tình trạng cạnh tranh nội bộ khốc liệt. Mặc dù doanh thu tăng mạnh, tỷ suất lợi nhuận của các công ty thiết bị Trung Quốc có dấu hiệu suy giảm. Cuộc đua cắt giảm giá để chiếm lĩnh thị phần đang buộc các doanh nghiệp phải chấp nhận mức lợi nhuận thấp hơn.

Chiến lược của Trung Quốc

Trung Quốc hiện đang áp dụng phương pháp tiếp cận hai đường song song: vừa phát triển công cụ nội địa, vừa duy trì mua thiết bị nước ngoài bất cứ khi nào có thể. Do các công cụ nhập khẩu thường có hiệu suất tốt hơn, các nhà sản xuất chip Trung Quốc vẫn tìm cách thu mua quyết liệt. Thậm chí, họ còn tái sử dụng các bộ phận tiêu hao từ thiết bị này để sửa chữa các máy móc khác.

Kế hoạch mở rộng mạnh mẽ của các nhà sản xuất chip logic và bộ nhớ tại Trung Quốc đã tạo cơ hội cho các nhà cung cấp địa phương gia nhập chuỗi cung ứng. Những đơn vị như SMIC, Hua Hong và các nhà sản xuất liên quan đến Huawei đang nhắm tới việc mở rộng năng lực sản xuất chip tiên tiến ở mức 7 nanometer hoặc thậm chí 5 nanometer. Đồng thời, các nhà sản xuất bộ nhớ như CXMT hay YMTC cũng đang triển khai những đợt mở rộng quy mô lớn nhất từ trước đến nay để đáp ứng nhu cầu từ sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo.

Tình trạng này tạo ra một bài toán khó cho các nhà quản lý Mỹ. Trong khi các công ty Trung Quốc nằm trong danh sách thực thể không được tiếp cận các bộ phận từ Mỹ, họ vẫn có thể tìm thấy nguồn hàng thay thế từ châu Âu và Nhật Bản. Nếu các biện pháp kiểm soát không được phối hợp đa phương một cách chặt chẽ, các quy định của Mỹ có thể làm giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Mỹ trong khi vẫn cho phép các công ty Trung Quốc duy trì hoạt động.

Trước thực tế đó, các nhà lập pháp Mỹ đã đề xuất Đạo luật MATCH vào tháng 4 nhằm thắt chặt các lỗ hổng trong quy định xuất khẩu. Dự luật này kêu gọi các đồng minh phối hợp chặt chẽ hơn để hạn chế các phân khúc then chốt của ngành thiết bị làm chip. Mục tiêu là nhắm vào các thành phần “điểm nghẽn” và máy móc quan trọng, cũng như các lô hàng gửi đến các nhà sản xuất chip hàng đầu của Trung Quốc. Nếu được thông qua, Đạo luật MATCH có thể hạn chế hơn nữa khả năng cung cấp công nghệ thiết yếu của các nhà bán lẻ toàn cầu cho thị trường Trung Quốc, bao gồm cả các thế hệ máy móc cũ nhưng vẫn đóng vai trò quan trọng.

Mặc dù Trung Quốc vẫn đang thu mua số lượng lớn công cụ chip nước ngoài, mục tiêu cuối cùng của quốc gia này vẫn là tự chủ hoàn toàn. Hiện tại, đối với mọi loại công cụ, vật liệu hay thành phần sản xuất chip nước ngoài, người ta đều có thể tìm thấy các phiên bản tương ứng do Trung Quốc sản xuất, dù độ bền và hiệu suất có thể chưa tương đương. Ý chí tăng cường sử dụng nhà cung cấp nội địa của Trung Quốc là điều không thể phủ nhận trong giai đoạn hiện nay.

Quân Bảo