Nghiên cứu - Trao đổi

Trong bối cảnh tranh chấp thương mại ngày càng phức tạp, yêu cầu về một cơ chế giải quyết nhanh, hiệu quả và tiệm cận chuẩn mực quốc tế đang đặt ra cấp thiết hơn bao giờ hết. Việc sửa đổi Luật Trọng tài thương mại vì thế không chỉ là yêu cầu hoàn thiện pháp luật, mà còn là bước đi quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của môi trường đầu tư, kinh doanh Việt Nam.

Tại cuộc họp góp ý Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trọng tài thương mại (Dự thảo) các chuyên gia cho rằng lần sửa đổi này cần đủ mạnh, đủ sâu và đủ thực chất để khắc phục những điểm nghẽn kéo dài, đồng thời tạo nền tảng cho trọng tài thương mại phát triển theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp và hội nhập quốc tế.

Dự thảo tập trung vào 4 nhóm chính sách lớn, hướng tới tháo gỡ những điểm nghẽn cốt lõi của hoạt động trọng tài hiện nay.

Trước hết, Dự thảo đặt mục tiêu rà soát, mở rộng và thống nhất phạm vi giải quyết tranh chấp bằng trọng tài. Hiện các quy định liên quan đang nằm rải rác ở khoảng 24 luật, nghị quyết khác nhau, trong đó nhiều nội dung chưa đồng bộ, gây khó khăn trong áp dụng. Vì vậy, việc sửa luật cần bảo đảm tính thống nhất giữa Luật Trọng tài thương mại và các luật chuyên ngành, đồng thời mở rộng phạm vi tranh chấp có thể giải quyết bằng trọng tài theo hướng rõ ràng, khả thi hơn.

Nhóm thứ hai là cải cách thủ tục trọng tài, đây là nội dung được đánh giá là quan trọng nhất.

Nhóm chính sách thứ ba là hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước và vai trò hỗ trợ của tòa án theo hướng Nhà nước đồng hành, hỗ trợ thay vì can thiệp hành chính quá sâu. Trong đó, nội dung quan trọng là sửa đổi căn cơ cơ chế hủy phán quyết trọng tài, bởi nếu phán quyết dễ bị hủy, niềm tin của doanh nghiệp vào trọng tài sẽ bị ảnh hưởng đáng kể.

Nhóm chính sách cuối cùng là hoàn thiện quy định về trọng tài nước ngoài và trọng tài quốc tế. Dù Việt Nam đã cam kết mở cửa thị trường dịch vụ trọng tài từ khi gia nhập WTO, sự hiện diện của các tổ chức trọng tài nước ngoài tại Việt Nam vẫn còn hạn chế. Điều này cho thấy yêu cầu không chỉ dừng ở mở cửa thị trường, mà quan trọng hơn là tạo nền tảng pháp lý để hoạt động trọng tài trong nước từng bước tiệm cận chuẩn mực quốc tế.

Góp ý Dự thảo, GS TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng, sửa luật lần này cần thay đổi mạnh mẽ cách tiếp cận đối với trọng tài thương mại, xem đây là một thiết chế hỗ trợ phát triển kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thay vì chỉ nhìn dưới góc độ quản lý hành chính.

Theo ông, điều Việt Nam cần không phải là có thêm bao nhiêu tổ chức trọng tài nước ngoài mở văn phòng, mà là bản thân hoạt động trọng tài trong nước phải vận hành theo chuẩn mực quốc tế, từ quy trình tố tụng, mô hình quản trị đến cách tổ chức, điều hành.

Ông cho biết VIAC hiện đã nghiên cứu và từng bước áp dụng kinh nghiệm của nhiều trung tâm trọng tài hàng đầu thế giới như HKIAC, SIAC, ICC hay KCAB nhằm chuẩn hóa hoạt động theo thông lệ quốc tế. Theo ông, điều quan trọng không nằm ở sự hiện diện mang tính hình thức của các tổ chức nước ngoài, mà là mức độ quốc tế hóa thực chất của chính các trung tâm trọng tài trong nước.

Từ góc độ chính sách, Chủ tịch VIAC cho rằng nếu luật không xác lập rõ định hướng quốc tế hóa thì các trung tâm trọng tài trong nước sẽ thiếu động lực đổi mới để hội nhập. Cùng với đó, cách tiếp cận của cơ quan quản lý cũng cần thay đổi theo hướng cởi mở hơn. Trọng tài thương mại cần được nhìn nhận như một thiết chế hỗ trợ phát triển kinh tế, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thay vì chủ yếu bị nhìn dưới góc độ quản lý hành chính.

Dẫn kinh nghiệm từ Singapore, Hồng Kông (Trung Quốc), Malaysia hay Trung Quốc, ông Hạnh cho biết tại nhiều quốc gia, hoạt động trọng tài được chính quyền hỗ trợ mạnh mẽ, từ hoàn thiện thể chế, đầu tư cơ sở vật chất đến tạo điều kiện thuận lợi để phát triển. Trong khi đó, điều Việt Nam cần trước mắt chưa hẳn là ưu đãi lớn, mà quan trọng hơn là giảm bớt sự can thiệp hành chính không cần thiết vào hoạt động trọng tài.

Chủ tịch VIAC cũng bày tỏ lo ngại với những đề xuất can thiệp hành chính quá sâu vào hoạt động trọng tài, đặc biệt là việc từng có ý kiến đề xuất giao cấp cơ sở xử lý việc hủy phán quyết trọng tài. Theo ông, nếu không thay đổi tư duy quản lý, những cách tiếp cận như vậy có thể làm suy giảm tính độc lập và cản trở sự phát triển của trọng tài thương mại.

Bên cạnh đó, GS TS Lê Hồng Hạnh đề xuất bổ sung cơ chế miễn trừ trách nhiệm cho trọng tài viên đối với các sai sót chuyên môn không xuất phát từ lỗi cố ý, nhằm bảo đảm tính độc lập và khách quan khi ra phán quyết. Theo ông, nếu trọng tài viên luôn đối mặt với rủi ro pháp lý ngay cả khi không cố ý vi phạm, sẽ rất khó thu hút người có chuyên môn và uy tín tham gia hoạt động trọng tài.

Về vấn đề này, ông Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam cho biết Ban soạn thảo đã nghiên cứu bổ sung quy định này vào Dự thảo theo hướng bảo vệ trọng tài viên trước những sai sót vô ý trong hoạt động chuyên môn, tương tự cơ chế đang áp dụng đối với thẩm phán.

Yến Nhung