Kinh tế
“Cú hích” trong chuỗi giá trị phức tạp
Từ một quốc gia vốn dựa vào tài nguyên và nông nghiệp, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những nền kinh tế có tốc độ cải thiện năng lực sản xuất phức tạp nhanh nhất thế giới.
Theo dữ liệu mới nhất từ Atlas of Economic Complexity (Harvard Growth Lab), chỉ số Phức tạp Kinh tế (ECI) của Việt Nam hiện đang giữ vị trí 45, tăng 17 bậc so với một thập kỷ trước. Đây là minh chứng cho một cuộc đại cải tổ về chất, phản ánh sự chuyển mình từ những ngành thâm dụng lao động sang các lĩnh vực đòi hỏi hàm lượng tri thức và kỹ thuật cao.
Trên thực tế, “năng lực sản xuất phức tạp” không đơn thuần là sản xuất nhiều hơn, mà là sản xuất những thứ “hiếm” hơn. Một quốc gia càng chế tạo được nhiều sản phẩm mà ít quốc gia khác làm được, quốc gia đó càng sở hữu chiều sâu tri thức sản xuất lớn. Theo báo cáo của Cục Thống kê, chỉ riêng trong quý I/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa cả nước ước đạt 249,5 tỷ USD, tăng tới 23% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 122,93 tỷ USD, cho thấy Việt Nam đã trở thành một mắt xích không thể thay thế trong mạng lưới sản xuất toàn cầu, đặc biệt là ở nhóm hàng máy tính, linh kiện điện tử và máy móc thiết bị.
Bức tranh kinh tế càng trở nên sống động khi dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục đổ mạnh vào lĩnh vực chế biến chế tạo. Tính đến hết tháng 4/2026, tổng vốn FDI đăng ký vào Việt Nam đạt 18,24 tỷ USD, tăng 32% so với cùng kỳ, với ngành chế biến chế tạo chiếm tới 68,6%. Đặc biệt, FDI vào lĩnh vực bán dẫn đã vượt mốc 14,2 tỷ USD với 241 dự án, cùng với đó là sự kiện khởi công nhà máy chế tạo chip bán dẫn công nghệ cao đầu tiên của Việt Nam vào tháng 1/2026.
Việc NVIDIA sắp vận hành trung tâm AI tại Việt Nam và LG Display mở rộng dây chuyền OLED tại Hải Phòng là những tín hiệu cho thấy thế giới đang đặt niềm tin vào năng lực hấp thụ kỹ thuật của đội ngũ kỹ sư nội địa.
Dẫu vậy, sự bứt phá này mang lại cả cơ hội lẫn thách thức về mặt tự chủ. Ranh giới giữa một “công xưởng lắp ráp cao cấp” và một “nền công nghiệp tự chủ” chính là khả năng làm chủ công nghệ lõi. Mặc dù xuất khẩu tăng mạnh, nhưng việc nhập siêu từ Trung Quốc hơn 33 tỷ USD trong quý I/2026 cho thấy phần lớn giá trị thượng nguồn vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát của doanh nghiệp nội. Do đó, mục tiêu đến năm 2030 của Việt Nam không chỉ là tăng hạng trên bản đồ ECI, mà là chuyển hóa sự phức tạp của hàng hóa thành năng lực nội sinh của quốc gia.
“Việt Nam và Trung Quốc là hai nước vẫn duy trì được độ phức tạp kinh tế cao hơn so với mức thu nhập hiện tại, vì vậy sẽ tiếp tục dẫn đầu tăng trưởng toàn cầu trong thập kỷ tới”, Giáo sư Ricardo Hausmann, Giám đốc Harvard Growth Lab khẳng định. Ông cũng nhấn mạnh rằng những nền kinh tế mở rộng được sản xuất sang các lĩnh vực phức tạp hơn chính là những quốc gia sẽ dẫn dắt sự thịnh vượng.
Rõ ràng, cú nhảy vọt trên bảng xếp hạng ECI là một thành tựu rất quan trọng của Việt Nam, nhưng hành trình phía trước đòi hỏi nhiều hơn thế. Vấn đề cốt lõi là chúng ta sẽ tận dụng được đến đâu, dừng lại ở vai trò hoàn thiện sản phẩm, hay tiến lên thành một nền sản xuất có năng lực thiết kế, cải tiến và làm chủ công nghệ. Vì chỉ khi những nhà khoa học, kỹ sư và doanh nghiệp Việt làm chủ được các quy trình lõi, bước tiến này mới thực sự mang lại sức mạnh kinh tế bền vững, giúp chúng ta trở thành trung tâm sản xuất - công nghệ thực thụ của châu Á.