Tín dụng - Ngân hàng

Nâng cao trách nhiệm bảo vệ người dùng

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra những cơ hội lớn cho ngành ngân hàng như nâng cao hiệu quả vận hành, tự động hóa quy trình, cá nhân hóa dịch vụ, chấm điểm tín dụng, chăm sóc khách hàng, phát hiện giao dịch bất thường, phòng chống gian lận và phòng chống rửa tiền.

Ngược lại, AI cũng làm phát sinh nhiều rủi ro mới như deepfake lừa đảo được cá nhân hóa, giả mạo danh tính, thiên lệch thuật toán, mô hình “hộp đen”, sự phụ thuộc vào bên thứ ba và nguy cơ tự động hóa các quyết định có tác động lớn đến khách hàng nhưng thiếu sự kiểm soát phù hợp.

Đặc biệt trong lĩnh vực ngân hàng, rủi ro không chỉ nằm ở hệ thống công nghệ mà còn nằm ở hành vi người dùng, dữ liệu cá nhân, luồng giao dịch, các nền tảng kết nối và khả năng tội phạm lợi dụng niềm tin của người dân để thực hiện các hành vi lừa đảo, gian lận.

Tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 với chủ đề “Xây dựng niềm tin số tài chính trong kỷ nguyên AI” mới đây, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Tiến Dũng cũng đặt ra vấn đề, rằng chúng ta không chỉ bảo vệ hệ thống mà phải bảo vệ cả người dùng, không chỉ phòng thủ tại từng tổ chức riêng lẻ mà phải hình thành “lá chắn” chung cho cả hệ sinh thái, không chỉ xử lý sau khi rủi ro xảy ra mà phải kiểm tra trạng thái phát hiện sớm, cảnh báo sớm, ngăn chặn sớm và phối hợp phản ứng nhanh.

Phó Thống đốc cho biết trong những năm qua, ngành ngân hàng đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong chuyển đổi số. Các dịch vụ ngân hàng điện tử, thanh toán số, định danh khách hàng điện tử, xác thực sinh trắc học, ngân hàng di động, ví điện tử và các hệ sinh thái tài chính phát triển mạnh mẽ, mang lại nhiều tiện ích thiết thực cho người dân và doanh nghiệp.

Hiện nay người dân có thể mở tài khoản, chuyển tiền, thanh toán hóa đơn, gửi tiết kiệm, vay vốn, đầu tư và tiếp cận nhiều dịch vụ tài chính chỉ bằng một thiết bị di động. Đây là thành quả đáng ghi nhận trong quá trình đổi mới sáng tạo, đầu tư công nghệ và cải cách quy trình của toàn ngành ngân hàng.

Nhiều ngân hàng hiện đã đạt trên 95% giao dịch thực hiện trên kênh số. Hệ thống của NAPAS có thể xử lý cao điểm hơn 40 triệu giao dịch trong một ngày, trong khi toàn hệ thống ngân hàng đang xử lý khoảng 800 nghìn tỷ đồng mỗi ngày. Theo lãnh đạo Ngân hàng Nhà nước, tương đương khoảng 40 - 50 tỷ USD được chuyển qua hệ thống thanh toán mỗi ngày, cho thấy quy mô rất lớn của hoạt động tài chính số tại Việt Nam.

Bên cạnh đó, khoảng 88% người trưởng thành tại Việt Nam đã có tài khoản ngân hàng và toàn bộ các tài khoản này đều được xác thực với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Nếu khách hàng không xác thực thì không thể thực hiện giao dịch trên môi trường mạng.

“Tuy nhiên, ngân hàng số càng phát triển thì yêu cầu bảo đảm an toàn, bảo mật và bảo vệ người dùng càng trở nên cấp thiết hơn. Trong kỷ nguyên AI, tốc độ đổi mới công nghệ diễn ra rất nhanh nhưng niềm tin của người dân và doanh nghiệp phải được xây dựng một cách bền bỉ, nhất quán và có trách nhiệm.

Có thể nói AI quyết định tốc độ phát triển nhưng niềm tin số sẽ quyết định giới hạn của tăng trưởng tài chính. Nếu người dân không tin tưởng vào sự an toàn của giao dịch số, không tin rằng dữ liệu cá nhân của họ được bảo vệ, không tin rằng các quyết định tài chính được đưa ra minh bạch, công bằng và có trách nhiệm thì mọi thành tựu công nghệ đều không phát huy được giá trị đầy đủ.

Vì vậy, trong kỷ nguyên AI, niềm tin không chỉ là sự cảm nhận của khách hàng mà phải được nhìn nhận như một hạ tầng chiến lược của nền kinh tế số được xây dựng và bảo vệ bằng thể chế, bằng công nghệ, bằng quản trị rủi ro và có sự phối hợp liên ngành”, Phó Thống đốc Phạm Tiến Dũng nhấn mạnh.

Củng cố “hạ tầng mềm” của nền kinh tế

Từ góc độ cơ quan chức năng, Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an nhấn mạnh nếu dữ liệu là “nhiên liệu” của nền kinh tế số thì niềm tin chính là “hạ tầng mềm” quyết định khả năng vận hành của toàn bộ hệ thống tài chính.

Theo lãnh đạo Bộ Công an, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, các nguy cơ đối với an ninh tài chính số ngày càng trở nên phức tạp hơn. Nếu trước đây rủi ro chủ yếu nằm ở hệ thống công nghệ thì hiện nay rủi ro đang dịch chuyển mạnh sang yếu tố con người, tác động trực tiếp tới người dùng. Các phương thức lừa đảo, chiếm đoạt tài sản ngày càng tinh vi, có tổ chức và với sự hỗ trợ của công nghệ AI đã tạo ra những “niềm tin giả” rất khó nhận diện.

Từ thực tế đó, lãnh đạo Bộ Công an cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận trong bảo đảm an ninh tài chính số, chuyển từ tư duy phòng thủ bị động sang chủ động kiến tạo niềm tin. Theo đó, một hệ thống tài chính an toàn không chỉ là hệ thống không có rủi ro mà còn phải là nơi người dùng được bảo vệ, được trang bị kỹ năng nhận diện nguy cơ và được hỗ trợ kịp thời khi xảy ra sự cố.

Thượng tướng Phạm Thế Tùng cũng khẳng định: “Bộ Công an xác định rõ vai trò nòng cốt trong bảo vệ an ninh quốc gia trên không gian mạng, trong đó có an ninh tài chính số; chủ động nhận diện, đấu tranh với các loại tội phạm tài chính công nghệ cao, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế nhằm phòng chống tội phạm xuyên biên giới”.

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng, việc xây dựng niềm tin số đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức tài chính, doanh nghiệp công nghệ và toàn xã hội. Đặc biệt, vai trò của người dân trong hệ sinh thái tài chính số. Khi bước vào kỷ nguyên AI, công nghệ có thể quyết định tốc độ phát triển nhưng chính niềm tin sẽ quyết định giới hạn của tăng trưởng. Nếu không giải được bài toán niềm tin, chúng ta sẽ không thể đi xa dù công nghệ có tiến bộ đến đâu.

Khuyến khích đổi mới sáng tạo đi kèm với an toàn

Với vai trò là cơ quan quản lý nhà nước về tiền tệ và hoạt động ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước nhấn mạnh luôn theo đuổi quan điểm khuyến khích đổi mới sáng tạo, thúc đẩy chuyển đổi số nhưng đổi mới phải đi kèm với an toàn, phát triển phải đi đôi với kiểm soát rủi ro và tiện ích cho khách hàng phải gắn với bảo vệ khách hàng.

Phó Thống đốc Phạm Tiến Dũng chia sẻ trong thời gian qua, Ngân hàng Nhà nước đã tập trung hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nâng cao chuẩn an toàn bảo mật trong cung cấp dịch vụ ngân hàng trực tuyến; thúc đẩy xác thực sinh trắc học; phối hợp với Bộ Công an triển khai Đề án 06 nhằm làm sạch dữ liệu khách hàng, tăng cường phòng chống gian lận, tài khoản rác và tài khoản không chính chủ.

Đồng thời chỉ đạo các tổ chức tín dụng nâng cấp hạ tầng công nghệ, tăng cường quản trị rủi ro công nghệ thông tin, an ninh an toàn thông tin và đảm bảo hoạt động liên tục của hệ thống.

Đối với AI trong hoạt động ngân hàng, định hướng của Ngân hàng Nhà nước là thúc đẩy AI có trách nhiệm trên cơ sở quản trị rủi ro, bảo vệ dữ liệu, minh bạch, trách nhiệm giải trình và lấy khách hàng làm trung tâm. Đặc biệt, bảo vệ niềm tin số tài chính không thể là trách nhiệm riêng của từng ngân hàng, công ty chứng khoán, ví điện tử hay nền tảng công nghệ mà phải là trách nhiệm chung của toàn bộ hệ sinh thái.

Theo đó, cần thúc đẩy cơ chế chia sẻ cảnh báo rủi ro, phối hợp xử lý tài khoản nghi vấn, phát hiện sớm hành vi gian lận, nâng cao nhận thức người dùng, đồng thời bảo đảm việc chia sẻ dữ liệu tuân thủ quy định pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin mạng.

“Về phía Ngân hàng Nhà nước, chúng tôi xin cam kết tiếp tục đồng hành cùng các bộ, ngành, các tổ chức tín dụng, trung gian thanh toán, các doanh nghiệp công nghệ và toàn xã hội trong thúc đẩy chuyển đổi số, ứng dụng AI có trách nhiệm, bảo vệ người dùng và củng cố niềm tin hệ thống tài chính ngân hàng”, ông Dũng khẳng định.

Diễm Ngọc