Khởi nghiệp

Trong bức tranh chung về sự sụt giảm vốn đầu tư vào startup, lĩnh vực khí hậu, năng lượng mới nổi lên như một điểm sáng về số lượng giao dịch nhưng lại bộc lộ sự thua thiệt về giá trị thực tế.

Bà Nguyễn Quỳnh Anh, Giám đốc chương trình của Chương trình Hỗ trợ Khởi nghiệp Thụy Sỹ (Swiss EP Vietnam), chỉ ra một điểm bất thường lớn: các startup khí hậu hiện chiếm tới 34% tổng số thương vụ (deals) trên thị trường, nhưng về mặt giá trị huy động, con số này chỉ dừng lại ở mức 10%. Sự chênh lệch này cho thấy các thương vụ hiện nay đang ở quy mô rất nhỏ, chưa đủ sức nặng để tạo ra cú hích lớn cho toàn hệ sinh thái.

Thách thức lớn nhất nằm ở quy mô gọi vốn của các nhà sáng lập nội địa. Bà Nguyễn Quỳnh Anh nhận định, các startup Việt thường tìm kiếm nguồn vốn ở vòng đầu tiên dao động từ dưới 500.000 USD, 1 triệu USD đến tối đa là 2 triệu USD. Những con số này nằm ngoài tầm ngắm của các nhóm đầu tư lớn do quá nhỏ so với khẩu vị và quy trình thẩm định của họ. Hệ quả là startup khí hậu Việt Nam đang rơi vào tình trạng "nhiều về lượng nhưng mỏng về chất", khi số lượng doanh nghiệp tham gia đông đảo nhưng dòng vốn rót vào lại bị phân tán nhỏ lẻ.

Ngành khí hậu và năng lượng có những đặc điểm vận hành khác biệt so với các mảng phần mềm hay thương mại điện tử. Đây là một lĩnh vực thâm dụng vốn, đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc vào phần cứng và hệ thống máy móc thiết bị. Thực tế là hầu hết các startup trong giai đoạn sơ khởi đều không có đủ nguồn lực tài chính để chi trả cho những chi phí hạ tầng đắt đỏ này.

Tâm lý tiêu dùng tại Việt Nam và các nước Đông Nam Á cũng đang tạo ra một lực cản vô hình cho các giải pháp xanh. Ông Trương Minh Đạt, nhà sáng lập startup BenKon, đánh giá kinh tế khu vực đang trong giai đoạn bắt đầu phát triển, dẫn đến xu hướng ưu tiên sử dụng các sản phẩm giá rẻ. Người dùng thường chọn các thiết bị có hiệu suất thấp để tiết kiệm chi phí đầu tư ban đầu thay vì tính đến lợi ích bền vững lâu dài.

Môi trường kinh doanh hiện tại cũng chưa tạo ra đủ động lực để thay đổi hành vi này. Ông Trương Minh Đạt nhận định chưa có nhiều cơ chế hoặc ưu đãi cụ thể nhằm khuyến khích doanh nghiệp và người dân chuyển sang sử dụng các thiết bị có hiệu suất cao. Sự thiếu hụt các đòn bẩy này khiến các startup cung cấp giải pháp khí hậu chất lượng cao khó lòng cạnh tranh với các sản phẩm truyền thống giá rẻ trên thị trường.

Nếu nhìn ra các quốc gia láng giềng, Việt Nam đang có dấu hiệu chậm chân trong việc xây dựng hệ sinh thái khí hậu. Bà Trần Thị Phương Thảo, Giám đốc quốc gia của New Energy Nexus Việt Nam, cho biết các nước như Thái Lan đã tổ chức chương trình Climate Action Week (Tuần lễ khí hậu - là chuỗi sự kiện “nâng bước” các startup mảng khí hậu, năng lượng mới) đến năm thứ hai, còn châu Âu thì đã trở thành thường niên. Đại diện New Energy Nexus Việt Nam cho biết, dự kiến tháng 9 tới Tuần lễ Khí hậu Việt nam sẽ lần đầu tiên được tổ chức. Tại đây, các doanh nghiệp khởi nghiệp được hỗ trợ làm tiếp thị, chia sẻ hình ảnh rộng rãi và trực tiếp tham gia pitching hoặc tọa đàm tại các sự kiện quốc tế. Đây là cơ hội để các giải pháp và sản phẩm khí hậu được trình diễn một cách bài bản trước các nhà đầu tư toàn cầu.

Mặc dù dòng vốn đầu tư mạo hiểm (VC) cho startup khí hậu còn khiêm tốn, thị trường vẫn xuất hiện những tiền lệ khả quan về năng lực công nghệ và phương thức tiếp cận tài chính mới. Startup BenKon là một ví dụ về việc nâng cao giá trị doanh nghiệp thông qua chất xám khi sở hữu 5 bằng sáng chế (patent) độc quyền tại Mỹ. Năng lực này giúp họ đạt được thỏa thuận độc quyền với nhà sản xuất máy lạnh Daikin, một minh chứng cho việc các giải pháp nội địa hoàn toàn có thể đáp ứng chuẩn mực quốc tế.

Về mặt tài chính, các startup không còn phụ thuộc duy nhất vào các quỹ đầu tư mạo hiểm. Một công ty năng lượng mặt trời trong khu đô thị đã huy động thành công nguồn vốn vay từ ngân hàng với quy mô khoảng 1 triệu USD. Việc các ngân hàng thương mại bắt đầu tham gia tài trợ cho các dự án xanh cho thấy sự mở rộng của các kênh vốn.

Bà Trần Thị Phương Thảo cho biết, các startup trong danh sách hỗ trợ của tổ chức này đã giúp giảm phát thải 5.304 tấn carbon và góp phần tạo ra 346 việc làm mới cho thị trường.

Để phá vỡ con số 10%, bà Nguyễn Quỳnh Anh gợi ý các startup có thể tìm đến các khoản tài chính hỗn hợp, là một chiến lược cấu trúc tài chính kết hợp giữa nguồn vốn ưu đãi (từ các tổ chức công hoặc từ thiện) và nguồn vốn thương mại (từ các nhà đầu tư tư nhân) để cùng đầu tư vào các dự án phát triển bền vững. Theo bà thì lĩnh vực khí hậu và năng lượng có rất nhiều lợi thế để tiếp cận được giải pháp tài chính này. Sự tham gia mạnh mẽ hơn của các định chế tài chính và các chương trình hỗ trợ mang tính hệ sinh thái sẽ là yếu tố quyết định để startup Việt không bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua kinh tế xanh toàn cầu.

Quân Bảo