Doanh nghiệp

Với mức định giá Imexpharm lên tới hơn 8.800 tỷ đồng, Livzon đã chính thức đưa doanh nghiệp sở hữu nhiều dây chuyền EU-GMP nhất Việt Nam vào hệ sinh thái của mình. Trước đó, Dược Hậu Giang, doanh nghiệp dẫn đầu ngành với vốn hóa vượt ngưỡng 12.700 tỷ đồng, từ lâu đã nằm trong quyền kiểm soát của Taisho Pharmaceutical (Nhật Bản). Traphaco, biểu tượng của ngành dược Việt Nam, cũng ghi nhận nhóm cổ đông Hàn Quốc nắm giữ hơn 40% vốn. Những cái tên khác như Domesco, Pymepharco hay Dược Hà Tây đều đã lần lượt “về chung nhà” với các tập đoàn đa quốc gia từ Mỹ, Đức đến Nhật Bản.

Việc các doanh nghiệp nội địa quy mô lớn lần lượt rơi vào tay khối ngoại phản ánh một thực tế là ngành dược Việt Nam đã đủ lớn để hấp dẫn, nhưng chưa đủ mạnh để tự đứng vững trong cuộc đua công nghệ và vốn liếng.

Bên cạnh đó, sức hấp dẫn không chỉ đến từ nhu cầu tiêu dùng thuốc của hơn 100 triệu dân, mà còn từ lợi thế hạ tầng sẵn có. Đối với các nhà đầu tư ngoại, việc thâu tóm một doanh nghiệp như Imexpharm đồng nghĩa với việc sở hữu ngay lập tức 12 dây chuyền đạt chuẩn EU-GMP, một “chiếc thẻ thông hành” quyền lực nhất để tiến sâu vào kênh đấu thầu thuốc bệnh viện (ETC), vốn là phân khúc có giá trị cao và biên lợi nhuận ổn định. Thay vì tự xây dựng từ đầu, M&A là con đường ngắn nhất để các tập đoàn đa quốc gia chiếm lĩnh mạng lưới phân phối và tận dụng năng lực sản xuất nội địa nhằm tối ưu hóa chi phí.

Tuy nhiên, làn sóng M&A cũng đang đặt ra câu hỏi về năng lực tự chủ của ngành dược trong dài hạn. Chiến lược quốc gia phát triển ngành Dược Việt Nam đến năm 2030 (Quyết định 1165/QĐ-TTg) đặt mục tiêu thuốc sản xuất trong nước phải đáp ứng khoảng 80% nhu cầu sử dụng và 70% giá trị thị trường. Tuy nhiên, khi các đơn vị sản xuất chủ lực dần trở thành “cánh tay nối dài” của các tập đoàn quốc tế, ranh giới giữa doanh nghiệp nội và doanh nghiệp ngoại trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Trước nguy cơ bị thao túng thị phần và đứt gãy chuỗi cung ứng, các cơ quan quản lý đã bắt đầu dựng lên những “hàng rào” mang tính chiến lược. Trong thương vụ Livzon - Imexpharm, Bộ Y tế và các cơ quan liên quan đã áp dụng các điều kiện ràng buộc chặt chẽ bằng cách nhà đầu tư ngoại phải đảm bảo không phân biệt đối xử trong cung cấp nguyên liệu và đặc biệt phải có lộ trình chuyển giao công nghệ định kỳ.

Luật Chuyển giao công nghệ sửa đổi vừa có hiệu lực từ tháng 4/2026 cũng được xem là công cụ pháp lý quan trọng để buộc các dòng vốn ngoại không chỉ đến để “thu hoạch” lợi nhuận mà phải thực sự đóng góp vào năng lực sản xuất cao cấp của Việt Nam. Việc yêu cầu các tập đoàn đa quốc gia cam kết về nguồn cung thuốc ổn định là bước đi cần thiết để bảo vệ an ninh y tế quốc gia trong bối cảnh địa chính trị thế giới nhiều biến động.

Thách thức lớn nhất hiện nay không phải là ngăn cản làn sóng thâu tóm, mà là làm sao để những thương vụ tỷ đô này thực sự trở thành đòn bẩy biến Việt Nam thành trung tâm sản xuất dược phẩm của khu vực, thay vì chỉ là một mắt xích gia công trong chuỗi giá trị toàn cầu. Một ngành dược mạnh phải là một ngành dược vừa có năng lực sản xuất tại chỗ, vừa có khả năng hấp thụ và làm chủ được tinh hoa công nghệ từ những cái bắt tay xuyên biên giới.

Nguyễn Chuẩn