Phân tích - Bình luận
Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ nhìn từ quốc tế
Vi phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) không chỉ gây thất thoát kinh tế trong nước mà còn làm suy giảm sức hấp dẫn và độ tin cậy của môi trường kinh doanh Việt Nam.
Công điện số 38/CĐ-TTg do Thủ tướng Chính phủ ban hành đánh dấu một bước đi chiến lược nhằm tăng cường trấn áp các hành vi xâm phạm quyền SHTT.
“Hồi chuông” cảnh tỉnh
Theo thống kê của ngành chức năng, Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ vi phạm bản quyền nội dung số ở mức cao trong khu vực. Trong 4 tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng cả nước đã xử lý gần 44.000 vụ vi phạm liên quan buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. Riêng số vụ hàng giả và vi phạm quyền SHTT tăng hơn 167% so với cùng kỳ năm ngoái.
Đặc biệt, vi phạm quyền SHTT đang đẩy nhiều doanh nghiệp làm ăn chân chính vào thế cạnh tranh bất bình đẳng, khi hàng giả, hàng nhái và tình trạng sao chép bao bì, nhãn mác tràn lan trực tiếp bào mòn thương hiệu, doanh thu và niềm tin thị trường, gây thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.
Báo cáo Đặc biệt 301 của Đại diện Thương mại Hoa Kỳ cho biết, Argentina, Canada, Chile, Trung Quốc, Colombia, Cộng hòa Dominica, Ấn Độ, Mexico, Hà Lan, Romania, Nga, Thụy Sĩ, Thái Lan, Ukraina và Việt Nam có mức độ vi phạm bản quyền trực tuyến cao và thiếu các biện pháp thực thi hiệu quả.
Ông Bông Hoa Việt, Cố vấn Ban Giám đốc, Công ty CP Nhựa Bình Minh cho rằng: “Bảo vệ quyền SHTT của doanh nghiệp cũng chính là bảo vệ sức mạnh và năng lực cạnh tranh quốc gia, đồng thời gìn giữ tinh thần sáng tạo, đổi mới của người Việt. Tuy vậy, cuộc chiến chống hàng giả còn rất gian nan. Doanh nghiệp dù có lý lẽ nhưng thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng, dẫn đến nhiều khó khăn”, ông Việt nhấn mạnh.
Trong các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, UKVFTA, cam kết về SHTT thường gắn trực tiếp với bảo vệ công nghệ, dữ liệu, thương hiệu, bản quyền số và chuỗi giá trị sáng tạo. Nếu quốc gia nào thực thi yếu, thì sẽ không chỉ đối mặt nguy cơ thất thu kinh tế, mà còn bị xem là môi trường rủi ro đối với doanh nghiệp công nghệ, các ngành sáng tạo và nhà đầu tư quốc tế.
Kinh nghiệm quốc tế
Thành công Trung Quốc cho thấy, thực thi SHTT hiệu quả phải đi cùng hệ thống tòa án chuyên trách, cơ chế xử lý nhanh trên nền tảng số, kiểm soát biên giới và chiến lược bảo vệ quyền chủ động từ phía doanh nghiệp. Đây là một trong những nền tảng quan trọng giúp Trung Quốc chuyển từ hình ảnh “điểm nóng vi phạm bản quyền” thành một trong những trung tâm xét xử bằng sáng chế lớn nhất thế giới.
Đến nay, Việt Nam đã vận hành mô hình Tòa chuyên trách về SHTT tại Hà Nội và TP HCM nhằm chuyên nghiệp hóa công tác xét xử. Hệ thống này được đánh giá là bước ngoặt tư pháp, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và nâng cao đáng kể hiệu quả giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, các tòa án này cần đẩy mạnh cơ chế xử lý nhanh trên nền tảng số để sớm xét xử, bởi vì một sản phẩm bị sao chép chỉ trong vài tháng có thể khiến doanh nghiệp mất hết lợi thế cạnh tranh.
Singapore được xem là một trong những quốc gia có hệ thống bảo hộ SHTT mạnh nhất châu Á. Quốc gia này bảo vệ chặt dữ liệu thử nghiệm và bí mật thương mại nộp cho cơ quan quản lý. Việc tiết lộ hoặc tái sử dụng dữ liệu này bị hạn chế nghiêm ngặt trong nhiều năm nếu chưa có sự đồng ý của chủ sở hữu.
Theo Chỉ số SHTT quốc tế năm 2025 của Amcham, Singapore đứng thứ 13/55 toàn cầu nhờ khung pháp lý tiên tiến, khả năng xử lý nhanh hồ sơ sáng chế và năng lực chống vi phạm bản quyền trực tuyến. Cách tiếp cận của Singapore cho thấy, một hệ sinh thái SHTT mạnh không chỉ nằm ở luật pháp chặt chẽ, mà còn ở khả năng thích ứng nhanh với công nghệ mới, minh bạch trong thực thi và tạo niềm tin đủ lớn để doanh nghiệp yên tâm đầu tư cho sáng tạo dài hạn. Theo đó, Việt Nam có thể tham khảo từ Singapore ở tư duy “đi trước để đón đầu công nghệ mới”, thay vì chờ công nghệ phát triển hoàn chỉnh rồi mới sửa đổi luật.
Tại Anh, chống vi phạm SHTT được xây dựng trên 3 trụ cột lớn: phối hợp liên ngành, vai trò dẫn dắt toàn cầu về thực thi và nâng cao nhận thức xã hội. Đáng chú ý, Anh coi vi phạm SHHT là loại tội phạm “rủi ro thấp, lợi nhuận cao”, có liên hệ với tội phạm có tổ chức, hàng giả và gian lận trực tuyến. Một điểm đáng chú ý là Anh không chỉ tập trung “truy quét”, mà hướng tới xây dựng môi trường khiến hành vi xâm phạm SHTT trở nên khó tồn tại.
Một bài học đáng chú ý từ Anh là “nâng cao nhận thức xã hội” phải trở thành một phần của chiến lược bảo vệ SHTT. Với Việt Nam, đây vẫn là mắt xích còn tương đối yếu, khi tình trạng sử dụng phần mềm lậu, tiêu thụ hàng giả hay tiếp cận nội dung vi phạm bản quyền ở nhiều trường hợp chưa thực sự được nhìn nhận đầy đủ như hành vi làm tổn hại trực tiếp tới doanh nghiệp sáng tạo, môi trường đầu tư và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Do đó, cần siết chặt quản lý hơn nữa đối với vấn đề này.