Nghiên cứu - Trao đổi

Cùng với sự phát triển của kinh tế số, thương mại điện tử, dữ liệu, sở hữu trí tuệ và đầu tư quốc tế, nhiều dạng tranh chấp mới đang xuất hiện với tính chất ngày càng phức tạp.

Thực tế đã nêu đòi hỏi Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế về trọng tài và hòa giải thương mại theo hướng đồng bộ, khả thi và ngày càng tiệm cận hơn với thông lệ quốc tế. Đồng thời, thúc đẩy ứng dụng công nghệ số trong hoạt động trọng tài, nâng cao hiệu quả thi hành phán quyết trọng tài và tăng cường phối hợp giữa cơ quan tư pháp, cơ quan thi hành án với các tổ chức trọng tài, hòa giải thương mại cũng được xem là yêu cầu cấp thiết.

Chia sẻ về vấn đề này, GS TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho biết, trong những năm gần đây, hoạt động thương mại, đầu tư và kinh doanh quốc tế đang thay đổi rất nhanh chóng dưới tác động của nhiều yếu tố như chuyển dịch chuỗi cung ứng, biến động địa chính trị, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ.

“Ở trong lĩnh vực thương mại, đầu tư chúng ta dễ dàng nhận thấy sự gia tăng về số lượng, quy mô giá trị, mức độ phức tạp và tính xuyên biên giới của các tranh chấp thương mại và đầu tư. Không hề dễ dàng giải quyết các tranh chấp thương mại, đầu tư hiện đang gắn với sự luân chuyển các nguồn tài chính và ứng dụng phổ biến của lĩnh vực này là Fintech, các tranh chấp gắn với tài sản số và sở hữu trí tuệ.

Thực tiễn thương mại, đầu tư toàn cầu hướng chúng ta đến cơ chế giải quyết tranh chấp dễ chấp nhận nhất đối với các bên tranh chấp nhờ tính linh hoạt, hiệu quả, công bằng và phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Trọng tài, hòa giải và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) chính là cơ chế chúng ta đang hướng đến không chỉ trong thương mại đầu tư toàn cầu mà ngay trong mỗi quốc gia”, GS TS Lê Hồng Hạnh phân tích.

Đồng thời cho hay, tại Việt Nam, cùng với quá trình hội nhập quốc tế và sự phát triển của nền kinh tế, nhu cầu sử dụng tài phán trọng tài và ADR cũng đang gia tăng rõ rệt, không chỉ về số lượng vụ tranh chấp mà còn về yêu cầu đối với chất lượng dịch vụ và chuẩn mực pháp lý.

Điều đó đặt ra yêu cầu cho các tổ chức trọng tài, các trọng tài viên, hòa giải viên, luật sư và cộng đồng hành nghề ở Việt Nam một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng: Không ngừng đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động của mình trong lĩnh vực tài phán trọng tài, hòa giải và các phương thức ADR khác.

Trước yêu cầu của thực tiễn, để nâng cao chuẩn mực trọng tài trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, chuyên gia cho rằng, cần tập trung vào ba nhóm kỹ năng cốt lõi.

Theo Luật sư Edmund Kronenberg, Luật sư Điều hành của Braddell Brothers, luật sư tranh tụng, Trọng tài viên VIAC, để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế, đội ngũ luật sư và trọng tài viên Việt Nam cần tập trung vào ba nhóm kỹ năng cốt lõi gồm linh hoạt, tranh biện và chiến lược.

Luật sư Edmund Kronenberg cho rằng, tính linh hoạt giúp luật sư lựa chọn quy trình tố tụng phù hợp với từng vụ việc thay vì áp dụng một khuôn mẫu cứng nhắc. Trong khi đó, kỹ năng tranh biện không chỉ là khả năng trình bày mà còn là nghệ thuật thuyết phục hội đồng trọng tài bằng lập luận sắc bén, cô đọng và hiệu quả.

Nhấn mạnh kỹ năng chất vấn, đối chất nhân chứng, vốn là lĩnh vực mà nhiều luật sư Việt Nam còn hạn chế, vị này bày tỏ, nếu trình bày lan man, hội đồng trọng tài sẽ mất tập trung. Việc tranh tụng phải đi thẳng vào trọng tâm và chứng cứ.

Đồng thời cho hay, về chiến lược, luật sư cần có khả năng phân tích hợp đồng, lựa chọn lập luận phù hợp và xây dựng phương án bảo vệ quyền lợi khách hàng một cách tối ưu. Và để đạt được điều này, Việt Nam cần tăng cường đào tạo thực tiễn, tiếp cận các chuẩn mực trọng tài quốc tế và phát triển đội ngũ luật sư có tư duy toàn cầu.

Còn theo Luật sư Đỗ Khôi Nguyên, Công ty Luật YKVN, Trưởng nhóm Trọng tài Quốc tế, những cải cách gần đây trong hệ thống pháp luật và tư pháp Việt Nam đang tạo nền tảng tích cực cho sự phát triển của trọng tài thương mại.

Vị chuyên gia này cho rằng, việc tập trung thẩm quyền giải quyết tranh chấp tại các tòa án lớn cùng định hướng xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế (IFC) cho thấy quyết tâm của Việt Nam trong việc xây dựng môi trường pháp lý minh bạch, chuyên nghiệp cho các giao dịch quốc tế.

Đồng quan điểm, các chuyên gia khác cũng bày tỏ, để trọng tài Việt Nam phát triển bền vững cần có sự phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp, luật sư – trọng tài viên và hệ thống tòa án.

Trong đó, doanh nghiệp cần chủ động quản trị rủi ro pháp lý ngay từ khâu ký kết hợp đồng; luật sư và trọng tài viên phải liên tục nâng cao chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp; còn hệ thống tòa án cần duy trì sự minh bạch, nhất quán và thân thiện với trọng tài.

Gia Nguyễn