Nghiên cứu - Trao đổi
Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng cơ chế kiểm soát rủi ro pháp lý
Trước những rủi ro pháp lý có thể hiện diện ở mọi giai đoạn đầu tư, các chuyên gia cho rằng, để tránh những tác động tiêu cực, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng cơ chế kiểm soát.
Theo đó, những năm gần đây, Việt Nam đang nổi lên như một điểm đến đầu tư hấp dẫn nhờ tốc độ tăng trưởng kinh tế cao cùng quá trình cải cách pháp luật diễn ra mạnh mẽ trong những năm gần đây. Tuy nhiên, song hành với quá trình mở rộng đầu tư là sự gia tăng đáng kể các tranh chấp thương mại và đầu tư.
Thực tế, thống kê của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho thấy, trong năm 2025, VIAC đã thụ lý 532 vụ tranh chấp, tăng 11,2% so với số vụ tranh chấp được thụ lý trong năm 2024. Các tranh chấp được ghi nhận đa dạng về cả lĩnh vực, tính chất cũng như mức độ phức tạp của các vấn để tranh chấp. Đây là năm có thống kê ghi nhận tổng số vụ tranh chấp thụ lý mới cao nhất tại VIAC kể từ ngày thành lập đến nay.
Cùng với VIAC, nhiều tổ chức giải quyết tranh chấp khác như: Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC), Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC)… cũng cho biết đang tiếp nhận ngày càng nhiều vụ việc liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại Việt Nam.
Từ thực tế đã nêu, theo các chuyên gia, rủi ro pháp lý không chỉ xuất hiện ở giai đoạn phát sinh tranh chấp, mà đã hiện diện ngay từ quá trình xây dựng mô hình đầu tư, lựa chọn đối tác, đàm phán hợp đồng, tổ chức quản trị nội bộ cho đến quá trình thực hiện và vận hành hoạt động kinh doanh.
Cụ thể, ở giai đoạn gia nhập thị trường, doanh nghiệp thường gặp khó khăn liên quan đến ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, giới hạn sở hữu nước ngoài hoặc việc áp dụng các cam kết quốc tế như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Một số lĩnh vực như bán lẻ, logistics hay phân phối điện hiện vẫn tồn tại nhiều quy định phức tạp liên quan đến điều kiện đầu tư và tỷ lệ sở hữu.
Trong giai đoạn vận hành, các vấn đề liên quan đến ưu đãi đầu tư, hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT), thuế quan hoặc thực hiện nghĩa vụ tài chính tiếp tục là nhóm rủi ro phổ biến đối với doanh nghiệp FDI.
Đáng chú ý, lĩnh vực đất đai và quyền sử dụng đất được đánh giá là khu vực tiềm ẩn nhiều tranh chấp và rủi ro pháp lý.
Theo Luật sư Vũ Lê Bằng, Luật sư thành viên, Đồng Quản lý điều hành tại Nishimura & Asahi Việt Nam, việc dự án đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất không đồng nghĩa mọi rủi ro pháp lý trước đó đã được loại bỏ. Dự án vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi các sai phạm, tranh chấp hoặc vấn đề pháp lý tồn đọng từ các giai đoạn trước.
Dẫn thực tiễn tư vấn và giải quyết tranh chấp, vị này cho biết, nhiều vụ việc phát sinh từ những lỗi phổ biến như người ký kết hợp đồng không đúng thẩm quyền; thiếu thống nhất giữa điều lệ công ty, thỏa thuận cổ đông và giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp; hoặc sử dụng mẫu hợp đồng nước ngoài nhưng chưa điều chỉnh phù hợp với pháp luật Việt Nam.
“Đặc biệt trong lĩnh vực xây dựng, việc không tuân thủ quy trình thông báo hoặc thời hạn khiếu nại có thể khiến doanh nghiệp mất quyền yêu cầu bồi thường, dù thiệt hại thực tế đã xảy ra.
Ngoài ra, trong bối cảnh doanh nghiệp sử dụng phổ biến các nền tảng như Zalo, WhatsApp hoặc email để trao đổi công việc, việc lưu trữ dữ liệu, quản lý tài liệu và chuẩn bị chứng cứ từ sớm trở thành yếu tố quan trọng nhằm bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp”, Luật sư Vũ Lê Bằng chia sẻ.
Đồng thời nhấn mạnh, quản trị rủi ro pháp lý không chỉ dừng ở việc hiểu luật mà còn là quá trình chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, quy trình và chứng cứ ngay từ đầu.
Cùng chung quan điểm, Luật sư Dimitrios Katsikis, chuyên gia trọng tài quốc tế đến từ Singapore cũng cho rằng, rủi ro pháp lý có thể xuất hiện ở nhiều thời điểm khác nhau tùy theo đặc thù của từng loại hình đầu tư.
Theo Luật sư Dimitrios Katsikis, đối với lĩnh vực bất động sản, rủi ro thường phát sinh ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án, liên quan đến thủ tục cấp phép, pháp lý đất đai hoặc tính minh bạch của dự án. Nếu tồn tại sai phạm hoặc thiếu rõ ràng từ đầu, toàn bộ quá trình triển khai về sau có thể bị ảnh hưởng.
“Đối với các thương vụ mua bán và sáp nhập (M&A) hoặc đầu tư vốn cổ phần, rủi ro lại thường xuất hiện ở giai đoạn thoái vốn, khi nhà đầu tư gặp vướng mắc liên quan đến cơ cấu sở hữu, quyền kiểm soát hoặc cơ chế chuyển nhượng vốn”, Luật sư Dimitrios Katsikis cho hay.
Vì vậy, để tránh những rủi ro pháp lý có thể hiện diện ở mọi giai đoạn đầu tư, chuyên gia cho rằng, cần chuyển từ tư duy “xử lý tranh chấp” sang “quản trị tranh chấp” ngay từ giai đoạn đầu của hoạt động kinh doanh. Theo đó, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng cơ chế kiểm soát rủi ro pháp lý xuyên suốt quá trình đàm phán, soạn thảo và thực hiện hợp đồng; đồng thời tăng cường quản trị hồ sơ, dữ liệu và chứng cứ nhằm bảo đảm khả năng ứng phó hiệu quả khi tranh chấp phát sinh.