Nghiên cứu - Trao đổi
Nâng cao năng lực phòng vệ thương mại: Cần một chiến lược phối hợp nhịp nhàng
Theo các chuyên gia, để hàng hóa Việt đứng vững trước sóng gió phòng vệ thương mại, cần một chiến lược phối hợp nhịp nhàng giữa “ba nhà”: Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp.
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang có nhiều biến động, các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng được các quốc gia sử dụng như một công cụ quan trọng nhằm bảo vệ ngành sản xuất trong nước. Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế này khi liên tục đối mặt với số lượng vụ việc điều tra phòng vệ thương mại gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ phức tạp.
Thực tế, thống kê cho thấy, đến nay hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải ứng phó với hơn 300 vụ việc phòng vệ thương mại tại 25 thị trường trên thế giới. Đáng chú ý, xu hướng gia tăng các vụ việc đang diễn ra rất rõ nét. Chỉ trong 4 tháng đầu năm 2026, đã có thêm 12 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại mới do nước ngoài khởi xướng đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam. Trong đó, Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu (EU) nổi lên là những thị trường thực thi các biện pháp này mạnh nhất.
Riêng tại thị trường Hoa Kỳ, quốc gia này đã tiến hành 77 vụ điều tra đối với Việt Nam, chiếm gần 26% tổng số vụ việc điều tra từ quốc tế. Đáng chú ý, phạm vi điều tra không còn gói gọn ở các mặt hàng nông - thủy sản truyền thống như tôm, cá tra hay mật ong mà đã lan rộng sang các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo có giá trị gia tăng cao như thép, nhôm, pin năng lượng mặt trời, lốp xe và gỗ. Ngay cả những mặt hàng có kim ngạch nhỏ như túi giấy, đĩa giấy cũng không tránh khỏi “tầm ngắm”.
Tại thị trường EU, năm 2025 ghi nhận hàng hóa Việt đối mặt với 21 vụ việc phòng vệ thương mại mới. EU đang có xu hướng gia tăng các biện pháp chống lẩn tránh thuế, tập trung vào việc bảo vệ hiệu lực của các biện pháp thuế đã áp dụng trước đó.
Trước thực tế đã nêu, theo các chuyên gia, để hàng hóa Việt đứng vững trước sóng gió phòng vệ thương mại, cần một chiến lược phối hợp nhịp nhàng giữa “ba nhà”: Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp.
Theo ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, thực tiễn từ các vụ điều tra phòng vệ thương mại cho thấy, doanh nghiệp không thể ứng phó một cách đơn lẻ. Thay vào đó, cần có sự liên kết, phối hợp chặt chẽ giữa các doanh nghiệp trong ngành để tạo thành sức mạnh “bó đũa” ứng phó hiệu quả.
Liên quan đến vấn đề này, đại diện Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương cho rằng, việc xây dựng một hệ thống ứng phó toàn diện, đồng bộ giữa nhà nước - hiệp hội - doanh nghiệp trở thành yêu cầu cấp thiết.
Cụ thể, đối với Nhà nước, cần xây dựng và hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm. Để chuyển từ trạng thái phản ứng bị động sang chủ động phòng ngừa, vai trò điều phối của Nhà nước là tiên quyết. Nhiệm vụ hàng đầu hiện nay là nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm và dự báo rủi ro phòng vệ thương mại. Một hệ thống quốc gia tích hợp dữ liệu từ mã HS, số liệu hải quan đến các diễn biến từ các hiệp định thương mại tự do (FTA) cần được vận hành để kịp thời phát hiện các dấu hiệu “bất thường” trước khi vụ điều tra chính thức khởi động.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện khung pháp lý và minh bạch hóa các chính sách hỗ trợ là điều bắt buộc. Các chính sách hỗ trợ sản xuất phải được thiết kế sao cho phù hợp với tiêu chuẩn của WTO và các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA nhằm triệt tiêu các cáo buộc về “trợ cấp xuất khẩu” hay “ưu đãi đặc thù”.
Đặc biệt, theo đại diện Cục Phòng vệ thương mại, công tác số hóa trong quản lý xuất xứ hàng hóa cần được đẩy mạnh. Việc triển khai giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) điện tử và kết nối dữ liệu liên thông giữa Bộ Công Thương, Hải quan và doanh nghiệp sẽ đảm bảo tính thống nhất, giúp doanh nghiệp chứng minh năng lực sản xuất thực chất của mình.
Song song đó, Chính phủ cần tăng cường “ngoại giao phòng vệ” thông qua các đợt đối thoại song phương, yêu cầu các đối tác minh bạch hóa quy trình và hạn chế việc lạm dụng công cụ phòng vệ thương mại.
“Việc hình thành một mạng lưới luật sư, chuyên gia phòng vệ thương mại của Việt Nam tại các thị trường trọng điểm cũng như thành lập Quỹ hỗ trợ ứng phó phòng vệ thương mại sẽ là điểm tựa tài chính vững chắc cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa”, đại diện Cục Phòng vệ thương mại chia sẻ.
Đồng thời cho hay, với hiệp hội, ngành hàng cần phát huy vai trò cầu nối và “bộ não” thông tin. Bởi, trong cuộc chiến này, các hiệp hội ngành hàng đóng vai trò là đầu mối điều phối, đại diện cho tiếng nói tập thể. Thay vì để doanh nghiệp “đơn thương độc mã”, hiệp hội cần thiết lập các đơn vị chuyên trách về cảnh báo sớm, thường xuyên theo dõi thông báo từ cơ quan điều tra nước ngoài để truyền tải kịp thời đến các hội viên…
Về phía doanh nghiệp xuất khẩu cần tự xây “hệ miễn dịch” bằng sự minh bạch. Trong đó, cần xác định việc xây dựng hệ thống dữ liệu minh bạch là khoản đầu tư cho tương lai, không phải là chi phí. Nâng cao hiểu biết pháp lý và năng lực ứng phó là yêu cầu bắt buộc đối với đội ngũ lãnh đạo và nhân sự chuyên trách...