Kinh tế địa phương

Dù đối mặt với muôn vàn áp lực từ biến đổi khí hậu và sinh kế vùng đệm, Trung tâm Bảo vệ rừng và Di sản thế giới Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã triển khai đồng bộ các biện pháp từ tuần tra “hình xương cá”, ứng dụng công nghệ số đến phối hợp liên ngành để giữ toàn vẹn lõi di sản xanh.

Ma trận bảo vệ đa tầng và lá chắn số hóa tại gốc

Nằm trên địa bàn tỉnh Quảng Bình, Vườn quốc gia (VQG) Phong Nha - Kẻ Bàng là Di sản thiên nhiên thế giới sở hữu tính đa dạng sinh học bậc nhất. Tuy nhiên, công tác giữ rừng tại đây đang đứng trước những thử thách khắc nghiệt khi thời tiết cực đoan làm tăng nguy cơ hỏa hoạn, mùa mưa bão gây nguy hiểm cho lực lượng tuần tra, và áp lực mưu sinh của người dân vùng đệm khiến nguy cơ xâm hại tài nguyên rừng luôn tiềm ẩn.

Trước bối cảnh đó, Ban quản lý Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng đã chỉ đạo Trung tâm Bảo vệ rừng và Di sản thế giới đã chủ động triển khai đồng bộ nhiều giải pháp bám rừng toàn diện. Phương châm “bảo vệ rừng tại gốc” được cụ thể hóa bằng chiến thuật tuần tra “hình xương cá”.

Lực lượng chuyên trách di chuyển từ các tuyến tuần tra chính, mở rộng độ che phủ sang các tuyến phụ và tuyến mới nhằm kiểm soát chặt chẽ từng tiểu khu, vùng giáp ranh nguy cơ cao.

Từ năm 2025 đến hết tháng 4 năm 2026, lực lượng đã tổ chức 1.907 đợt tuần tra với tổng chiều dài chặng đường lên tới 19.889 km, bám rừng 3.405 ngày và 1.498 đêm. Qua đó, đơn vị kịp thời phát hiện, tiêu hủy 893 bẫy động vật hoang dã, triệt phá 9 lán trại tạm thời trái phép, đồng thời tổ chức 190 đợt tuần tra chuyên đề bảo vệ nghiêm ngặt quần thể Bách xanh núi đá quý hiếm.

Bên cạnh sức người, một điểm sáng nâng tầm hiệu quả giữ rừng chính là việc làm chủ khoa học, công nghệ hiện đại. Giữa địa hình núi đá hiểm trở, tai mắt của lực lượng bảo vệ rừng được nối dài nhờ hệ thống camera bẫy ảnh và thiết bị bay không người lái (drone) kết hợp phần mềm điều khiển DJI Fly.

Công nghệ này giúp đơn vị kiểm tra, giám sát từ sớm, từ xa các khu vực khó tiếp cận, tối ưu hóa năng lực phát hiện sớm các tác động tiêu cực đến rừng. Song song đó, việc quản lý dữ liệu lâm nghiệp đã chuyển dịch sang số hóa thông qua các phần mềm chuyên dụng như MapInfo, QGIS và hệ thống SMART để cập nhật liên tục tuyến tuần tra, diễn biến tài nguyên và vi phạm lâm luật.

Đơn vị còn khai thác nền tảng Wildlife Insights để phân tích bẫy ảnh phục vụ nghiên cứu đa dạng sinh học và sử dụng hệ thống cảnh báo mất rừng trực tuyến của ngành Kiểm lâm để theo dõi sát sao mọi biến động.

Sự kết hợp giữa con người và công nghệ giúp Trung tâm ghi nhận chính xác 252 lượt đàn với 1.612 lượt cá thể động vật rừng, ngăn chặn triệt để các điểm nóng về khai thác gỗ hay săn bắt trái phép.

Mạng lưới dân vận liên ngành và khoảng trống pháp lý trên thực địa

Biện pháp bảo vệ rừng sẽ không thể bền vững nếu tách rời cộng đồng bản địa và sự phối hợp liên ngành. Nhận thức rõ điều này, công tác tuyên truyền pháp luật được Trung tâm thực hiện bền bỉ từ cơ sở bằng các hình thức trực quan như chiếu phim đa dạng sinh học, phát tờ rơi, dùng pano tranh ảnh.

Đơn vị đã tổ chức 485 đợt tuyên truyền, tiếp cận 391 lượt thôn bản, thu hút hơn 8.400 lượt người tham gia, vận động nộp 1 súng tự chế, 1 cá thể động vật hoang dã và tổ chức 10 hội nghị ký cam kết bảo vệ rừng với hơn 570 người dân.

Đồng thời, Trung tâm thiết lập mạng lưới phối hợp liên ngành chặt chẽ qua việc ký kết Quy chế phối hợp với UBND các xã vùng đệm, các Đồn Biên phòng và Công an địa bàn.

Sự đồng lòng này chuyển hóa thành 1.029 đợt tuần tra với các Tổ bảo vệ rừng thôn bản, cùng 44 đợt tuần tra liên ngành khu vực biên giới. Hệ thống 11 Tổ chốt bảo vệ rừng đặt tại các cửa rừng và tuyến đường độc đạo như đường Hồ Chí Minh nhánh Tây và đường Tỉnh 562 được duy trì liên tục, kết hợp mạng lưới “nhân mối” bảo đảm người và phương tiện lưu thông qua lâm phận đều được kiểm soát chặt chẽ.

Dù đạt kết quả ấn tượng khi giữ vững lâm phận không để xảy ra cháy rừng, thực tiễn hoạt động của Trung tâm sau khi chuyển đổi mô hình từ Hạt Kiểm lâm sang Lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách đang bộc lộ những bất cập lớn về chế độ và thẩm quyền.

Viên chức bảo vệ rừng bị cắt giảm thu nhập (không còn phụ cấp thâm niên, giảm phụ cấp lưu động, độc hại) và không được hưởng phụ cấp công vụ, dù tính chất công việc thực thi nhiệm vụ nguy hiểm và độc hại không thay đổi.

Việc chuyển đổi mô hình hoạt động cũng khiến lực lượng này mất đi thẩm quyền kiểm tra, truy xuất nguồn gốc lâm sản trên các tuyến giao thông cắt ngang VQG. Dù Nghị định 42/2026/NĐ-CP trao cho họ quyền lập biên bản vi phạm hành chính, nhưng đây lại là thẩm quyền “nửa vời” vì thiếu hướng dẫn thi hành, họ có quyền lập biên bản nhưng không có quyền ra quyết định tạm giữ, niêm phong tang vật.

Việc áp dụng mẫu biên bản cũ vốn thiết kế cho các chức danh có thẩm quyền xử phạt vào lực lượng bảo vệ rừng đang gây ra sự lúng túng lớn trên thực địa. Để bảo vệ bền vững Di sản Phong Nha - Kẻ Bàng, các Bộ, ngành liên quan cần sớm ban hành hướng dẫn chi tiết, khỏa lấp khoảng trống pháp lý, bổ sung thẩm quyền đặc thù và cải thiện chính sách tiền lương cho lực lượng giữ rừng.

Nguyễn Trọng Tuấn