Nghiên cứu - Trao đổi
Siết quản lý bưu gửi bằng định danh và truy vết điện tử
Nhiều ý kiến cho rằng cần cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn bưu chính với việc bảo vệ dữ liệu cá nhân và tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh, lượng bưu gửi tăng nhanh kéo theo nhiều nguy cơ về gian lận, vận chuyển hàng cấm, lộ lọt dữ liệu cá nhân và tranh chấp giữa người sử dụng với doanh nghiệp cung ứng dịch vụ. Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) đang được Bộ Khoa học và Công nghệ hoàn thiện theo hướng tăng cường ứng dụng công nghệ số, nâng cao yêu cầu bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính, đồng thời siết chặt trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường.
Theo Dự thảo tờ trình, Luật Bưu chính (sửa đổi) gồm 9 chương, 62 điều, quy định về quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp bưu chính, người sử dụng dịch vụ bưu chính; bưu chính số; bảo đảm an toàn, an ninh trong hoạt động bưu chính; thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm…
Đáng chú ý, Dự thảo bổ sung hàng loạt quy định mới liên quan đến định danh người gửi, bảo vệ dữ liệu bưu chính, quản lý chất lượng dịch vụ, hạch toán riêng đối với dịch vụ thu hộ (COD) và trách nhiệm cung cấp thông tin phục vụ công tác quản lý nhà nước.
Một trong những nội dung đáng chú ý là quy định về định danh và truy vết bưu gửi. Theo đó, mỗi bưu phẩm sẽ được gắn với một mã định danh duy nhất, liên kết với thông tin người gửi nhằm bảo đảm khả năng theo dõi, truy vết trong toàn bộ quá trình cung ứng dịch vụ bưu chính.
Dự thảo cũng thiết lập cơ chế kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu giữa doanh nghiệp bưu chính với cơ quan nhà nước có thẩm quyền; đồng thời làm rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong việc tiếp cận, sử dụng dữ liệu và xử lý các vụ việc liên quan đến mất an toàn, an ninh bưu chính.
Bên cạnh đó, lần đầu tiên Dự thảo luật đưa ra quy định quản lý bưu gửi theo mức độ rủi ro. Theo cơ quan chủ trì soạn thảo, việc đánh giá rủi ro sẽ dựa trên các yếu tố như thông tin người gửi, đặc điểm bưu gửi, hành trình vận chuyển và các dấu hiệu bất thường phát sinh trong quá trình cung cấp dịch vụ.
Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng đây là cách tiếp cận hiện đại, phù hợp với xu hướng quản lý quốc tế, giúp hài hòa giữa yêu cầu bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính với việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, đồng thời tạo điều kiện cho thị trường bưu chính phát triển.
Góp ý hoàn thiện Dự thảo, đại diện Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam đề xuất bổ sung cơ chế bảo vệ người sử dụng dịch vụ trong trường hợp thiệt hại phát sinh do lỗi cố ý hoặc hành vi gian lận của doanh nghiệp bưu chính.
Theo đề xuất, quy định giới hạn trách nhiệm bồi thường không nên được áp dụng nếu thiệt hại xảy ra do lỗi cố ý của doanh nghiệp hoặc nhân viên doanh nghiệp, chẳng hạn như hành vi chiếm đoạt, trộm cắp bưu gửi. Trong các trường hợp này, người tiêu dùng cần được bồi thường toàn bộ giá trị thiệt hại thực tế.
Bên cạnh đó, Hội cũng kiến nghị Dự thảo luật quy định rõ ràng hơn về cơ chế giải quyết khiếu nại, tranh chấp nhằm tránh tình trạng kéo dài thời gian xử lý sự cố, ảnh hưởng đến quyền lợi của khách hàng.
Liên quan đến bảo vệ dữ liệu cá nhân, Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam cho rằng cần bổ sung quyền được yêu cầu xóa dữ liệu của người tiêu dùng. Cụ thể, sau khi bưu gửi được phát thành công và hết thời hạn khiếu nại hoặc thời hạn lưu trữ bắt buộc theo quy định pháp luật, người sử dụng dịch vụ cần được quyền yêu cầu doanh nghiệp bưu chính ẩn hoặc xóa các thông tin nhạy cảm như số điện thoại, địa chỉ nhà riêng trên hệ thống tra cứu công cộng, qua đó hạn chế nguy cơ bị khai thác cho mục đích quảng cáo trái phép hoặc các hành vi lừa đảo.
Đồng quan điểm, PGS TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân cho rằng, việc cho phép người dùng yêu cầu ẩn hoặc xóa thông tin cá nhân sau khi hoàn tất đơn hàng sẽ góp phần nâng cao niềm tin của khách hàng đối với các dịch vụ số. Theo vị này, thời gian qua không ít người tiêu dùng phản ánh tình trạng nhận cuộc gọi quảng cáo hoặc tin nhắn rác sau khi mua hàng trực tuyến, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ lộ lọt dữ liệu. Vì vậy, việc luật hóa quyền kiểm soát dữ liệu cá nhân của người sử dụng dịch vụ bưu chính là cần thiết, phù hợp với xu hướng bảo vệ dữ liệu cá nhân đang được nhiều quốc gia áp dụng.
Trong khi đó, một số hộ kinh doanh nhỏ lại bày tỏ băn khoăn về chi phí và thủ tục phát sinh khi thực hiện các quy định mới. Nhiều ý kiến cho rằng, cơ quan soạn thảo cần thiết kế quy trình định danh đơn giản, thuận tiện, tích hợp với các nền tảng số hiện có để tránh làm tăng gánh nặng thủ tục cho các cá nhân kinh doanh quy mô nhỏ. Nếu việc xác thực được thực hiện hoàn toàn trên môi trường điện tử, liên thông với cơ sở dữ liệu dân cư hoặc các nền tảng định danh số thì người dân và hộ kinh doanh sẽ dễ dàng thực hiện hơn, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước.