Quản trị

Ngành gia vị Việt Nam đang duy trì sự thống trị về sản lượng trên bản đồ giao thương toàn cầu. Theo ông Lê Việt Anh, Tổng thư ký Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam (VPSA), Việt Nam giữ vị trí đứng đầu thế giới về xuất khẩu hồ tiêu từ năm 2001 và vươn lên dẫn đầu về mặt hàng quế từ năm 2022. Số liệu thực tế năm 2025 ghi nhận những cột mốc kỷ lục: xuất khẩu hồ tiêu đạt hơn 1,6 tỷ USD với khối lượng 247.000 tấn, tăng 35% về kim ngạch; mặt hàng quế cũng đạt trên 300 triệu USD với 120.000 tấn. Tuy nhiên, đằng sau những con số tỷ đô là một thực trạng thiếu bền vững khi có tới 70% sản lượng vẫn xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu thô.

Tỷ lệ chế biến sâu hiện chỉ chiếm khoảng 30% toàn ngành. Ông Lê Việt Anh chỉ rõ sản phẩm hồ tiêu chủ yếu đóng trong bao thô từ 20-50 kg hoặc bao jumbo 500 kg, hoàn toàn chưa thích ứng với xu thế tiêu dùng nhanh hay các gói gia vị phối trộn hiện đại. Tại thị trường Trung Đông, giá bán gia vị Việt Nam thường thấp hơn kỳ vọng do tiêu chuẩn chất lượng chưa đồng nhất với các thị trường cao cấp khác.

Khu vực Trung Đông và Nam Á đang là địa bàn chiến lược của gia vị Việt. Hồ tiêu Việt Nam hiện chiếm 60% thị phần tại Trung Đông, trong khi mặt hàng quế nắm giữ tới 90% thị phần tại Nam Á. Nhu cầu tiêu thụ tại đây có sự khác biệt lớn so với mức trung bình toàn cầu. Trong khi tăng trưởng nhu cầu thế giới chỉ đạt 2-3% thì khu vực này ghi nhận mức tăng từ 5% đến 7% mỗi năm. Đây là thị trường nhập khẩu tới 80% nhu cầu thực phẩm do đặc thù điều kiện tự nhiên không thuận lợi cho canh tác nông nghiệp.

Cơ hội mở rộng kim ngạch càng trở nên rõ nét khi Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện (CEPA) giữa Việt Nam và UAE có hiệu lực. Ông Vũ Minh Tâm, Trưởng phòng Tổng hợp chính sách, Cục Xuất nhập khẩu Bộ Công Thương cho biết thuế đối với hạt điều và hạt tiêu sẽ được xóa bỏ 100% ngay khi hiệp định thực thi. Lợi thế thuế quan này tạo ra dư địa để doanh nghiệp chuyển dịch cơ cấu sản phẩm. Xu hướng thị trường đang thay đổi mạnh mẽ, ưu tiên các loại gia vị phối trộn gắn liền với ẩm thực văn hóa địa phương và đạt chứng nhận Halal, yếu tố được coi là “giấy thông hành” bắt buộc tại khu vực này.

Tuy giữ thị phần lớn, gia vị Việt Nam đang đối mặt với sự trỗi dậy của các đối thủ quốc tế. Tại mặt hàng hồ tiêu, Brazil đang nổi lên như một đối thủ cạnh tranh gay gắt nhờ quỹ đất rộng lớn gần rừng Amazon, trong khi đó, Ấn Độ và Trung Quốc tiếp tục tạo sức ép lớn đối với các sản phẩm quế và hồi. Sự cạnh tranh này buộc doanh nghiệp Việt phải tối ưu hóa chi phí, tuy nhiên các yếu tố ngoại cảnh đang tạo ra thách thức với mục tiêu này.

Biến động địa chính trị tại khu vực Biển Đỏ đã đẩy chi phí logistics. Ông Lê Đức Huy, Đại diện Công ty Simexco Đắk Lắk, dẫn chứng cước phí container đã tăng vọt từ 1.500 USD lên tới 5.000 USD mỗi công tính đến tháng 6/2026. Song song với gánh nặng vận tải, rào cản pháp lý và bảo hộ thương hiệu cũng ngốn những khoản ngân sách không nhỏ. Đại diện Văn phòng Luật sư A Hòa cho biết, chi phí phiên dịch hồ sơ và đăng ký nhãn hiệu tại UAE có thể lên tới 90 triệu đồng. Ngoài ra, sự chi phối mạnh mẽ của các tập đoàn đa quốc gia trong phân khúc thực phẩm chế biến khiến việc thâm nhập của các thương hiệu nội địa Việt Nam trở nên thêm khó khăn.

Để thoát khỏi bẫy xuất khẩu thô, ngành gia vị cần một lộ trình thay đổi toàn diện từ sản xuất đến tiếp thị. Ông Lê Việt Anh khuyến nghị các doanh nghiệp phải ưu tiên đầu tư vào khâu thiết kế bao bì, sử dụng song ngữ Anh - Ả Rập hoặc Anh - Hindi để tiếp cận trực tiếp kênh bán lẻ và người tiêu dùng cuối cùng thay vì thông qua các trung gian tái chế. Việc chuyển đổi từ bán nguyên liệu sang phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao là con đường duy nhất để cải thiện biên lợi nhuận.

Về mặt quản trị nguồn cung, giải pháp then chốt nằm ở việc tăng cường liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và nông dân. Điều này nhằm đảm bảo nguồn nguyên liệu sạch, ổn định và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về truy xuất nguồn gốc của thị trường quốc tế. Xây dựng thương hiệu riêng gắn với chỉ dẫn địa lý và các tiêu chuẩn phát triển bền vững sẽ là chìa khóa để gia vị Việt xác lập vị thế mới tại thị trường Trung Đông đầy tiềm năng.

Quân Bảo