Nghiên cứu - Trao đổi

Trong bối cảnh các nguồn điện mới khó có thể hoàn thành trong ngắn hạn, hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) đang nổi lên như một giải pháp cấp bách nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, duy trì hoạt động sản xuất của doanh nghiệp và bảo vệ sức hấp dẫn của môi trường đầu tư. Tuy nhiên, khoảng cách giữa nhu cầu thực tế và quy mô đầu tư hiện nay vẫn còn rất lớn, đòi hỏi những quyết sách mạnh mẽ hơn từ cơ quan quản lý cũng như sự tham gia của khu vực tư nhân.

Nguy cơ thiếu điện không còn là cảnh báo xa

3 năm sau đợt thiếu điện lịch sử tại miền Bắc, bài toán bảo đảm nguồn cung điện vẫn là một trong những thách thức lớn đối với nền kinh tế. Mặc dù hệ thống điện đã được bổ sung thêm nhiều nguồn mới, nhưng tốc độ tăng trưởng phụ tải tiếp tục duy trì ở mức cao khi Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.

Miền Bắc hiện là trung tâm sản xuất công nghiệp lớn nhất cả nước, tập trung hàng chục nghìn doanh nghiệp trong các lĩnh vực điện tử, cơ khí, thép, hóa chất, dệt may và công nghệ cao. Đây cũng là địa bàn thu hút phần lớn các dự án FDI quy mô lớn cùng hàng loạt trung tâm dữ liệu, nhà máy bán dẫn và các ngành sản xuất có cường độ sử dụng điện cao.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, nguy cơ thiếu điện không đơn thuần là câu chuyện về năng lượng. Chỉ một vài giờ gián đoạn cung cấp điện cũng có thể làm đình trệ dây chuyền sản xuất, ảnh hưởng tiến độ giao hàng, gia tăng chi phí vận hành và tác động trực tiếp đến uy tín với đối tác quốc tế.

Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư ngày càng gay gắt giữa các quốc gia trong khu vực, khả năng bảo đảm nguồn điện ổn định đang trở thành một trong những tiêu chí quan trọng hàng đầu khi nhà đầu tư lựa chọn địa điểm sản xuất.

Đó cũng là lý do Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị đã xác định bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia là nhiệm vụ trọng yếu, yêu cầu phát triển hệ thống năng lượng đồng bộ, hiện đại, có độ tin cậy cao và đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong mọi tình huống.

Các dự án nguồn điện mới, từ nhiệt điện, điện khí LNG đến thủy điện hay năng lượng tái tạo quy mô lớn, đều cần nhiều năm để hoàn tất thủ tục đầu tư và xây dựng. Trong khi đó, các công trình truyền tải điện cũng mất nhiều thời gian cho giải phóng mặt bằng và thi công.

Ngược lại, hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) có thời gian triển khai nhanh hơn đáng kể, đồng thời có thể được lắp đặt ngay tại các điểm nút của hệ thống điện hoặc trong các khu công nghiệp, trung tâm phụ tải lớn. Không chỉ giúp tích trữ điện vào giờ thấp điểm để phát lại vào giờ cao điểm, BESS còn hỗ trợ điều tần, ổn định điện áp, giảm quá tải cục bộ và nâng cao khả năng hấp thụ nguồn điện tái tạo.

Ý nghĩa của BESS càng trở nên rõ nét khi tỷ trọng điện gió và điện mặt trời ngày càng tăng theo định hướng của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Nếu không có các giải pháp lưu trữ đi kèm, hệ thống điện sẽ đối mặt với nguy cơ mất cân bằng cung – cầu trong những thời điểm nguồn năng lượng tái tạo biến động mạnh do điều kiện thời tiết.

Theo tính toán của Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện quốc gia (NSMO), nhu cầu lắp đặt BESS tại miền Bắc trong năm 2026 dao động từ 1.348 MW đến 2.856 MW tùy theo các kịch bản tăng trưởng phụ tải. Đến năm 2030, nhu cầu này có thể tăng lên từ 1.734 MW đến 6.563 MW. Điều này cho thấy hệ thống điện đang cần một lượng công suất lưu trữ rất lớn để bảo đảm vận hành an toàn trong giai đoạn tới.

Bảo đảm điện cho doanh nghiệp là bảo đảm tăng trưởng

Trước áp lực bảo đảm điện cho miền Bắc, EVN đã bắt đầu triển khai hàng loạt dự án BESS trên lưới điện. Theo kế hoạch, trong năm 2026 EVN sẽ đưa vào vận hành 255 MW BESS. Đồng thời, EVNHANOI và EVNNPC đang triển khai các hệ thống BESS trên lưới điện phân phối với tổng công suất khoảng 805 MW, trong đó khoảng 700 MW dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2026.

Bên cạnh đó, EVN cũng đang xây dựng kế hoạch đầu tư bổ sung khoảng 924 MW BESS tại miền Bắc nhằm hoàn thành trong năm 2027. Nếu toàn bộ các dự án được triển khai đúng tiến độ, tổng quy mô BESS do EVN và các đơn vị thành viên đầu tư tại miền Bắc sẽ đạt khoảng 1.734 MW vào năm 2027.

Tuy nhiên, nhìn từ góc độ quy hoạch dài hạn, con số này mới chỉ đáp ứng được mức nhu cầu tối thiểu theo dự báo của NSMO.

Ở kịch bản tăng trưởng phụ tải cao, nhu cầu BESS của miền Bắc đến năm 2030 có thể lên tới 6.563 MW. Điều đó đồng nghĩa quy mô đầu tư hiện nay vẫn còn cách khá xa nhu cầu thực tế của hệ thống.

Khoảng cách này cho thấy nếu chỉ dựa vào nguồn lực của EVN thì rất khó đáp ứng yêu cầu phát triển trong dài hạn. Việc huy động nguồn lực xã hội hóa và mở rộng cánh cửa cho khu vực tư nhân tham gia đầu tư BESS là yêu cầu không thể trì hoãn.

Từ góc độ doanh nghiệp, đầu tư BESS không chỉ nhằm phòng ngừa nguy cơ thiếu điện. Ngày càng nhiều tập đoàn đa quốc gia yêu cầu các nhà cung ứng tại Việt Nam sử dụng điện sạch, giảm phát thải carbon và bảo đảm nguồn điện ổn định trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

Điều này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp xuất khẩu muốn duy trì đơn hàng và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ phải từng bước chủ động nguồn năng lượng của mình. Mô hình điện mặt trời tự sản tự tiêu kết hợp hệ thống lưu trữ đang được xem là giải pháp giúp doanh nghiệp vừa giảm áp lực chi phí điện, vừa đáp ứng các yêu cầu ESG, CBAM và các tiêu chuẩn xanh của thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, để dòng vốn đầu tư vào BESS thực sự được khơi thông, điều doanh nghiệp cần không chỉ là định hướng quy hoạch mà còn là một cơ chế rõ ràng về đất đai, đấu nối, giá điện, huy động công suất và các chính sách khuyến khích đầu tư.

EVN đã kiến nghị Bộ Công Thương xem xét chấp thuận cập nhật quy mô BESS tại miền Bắc lên khoảng 1.734 MW vào năm 2027. Song song với đó, các chuyên gia cho rằng Bộ Công Thương cần sớm phân bổ quy mô phát triển BESS cho các địa phương, đưa vào kế hoạch thực hiện Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và tạo hành lang pháp lý thuận lợi để các doanh nghiệp, khu công nghiệp và nhà đầu tư tư nhân tham gia.

Nhìn rộng hơn, câu chuyện chuẩn bị nguồn điện cho mùa khô năm 2027 không còn là bài toán riêng của ngành điện. Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, khả năng thu hút đầu tư và mục tiêu tăng trưởng của nền kinh tế.

Phương Thanh