Tín dụng - Ngân hàng

Nhìn lại việc thi hành Nghị định số 50/2014/NĐ-CP về quản lý dự trữ ngoại hối nhà nước (NĐ 50), Ngân hàng Nhà nước cho biết, NĐ 50 được ban hành vào năm 2014 đã tạo khuôn khổ pháp lý cho hoạt động quản lý dự trữ ngoại hối Nhà nước (DTNHNN), khắc phục những hạn chế tại Nghị định số 86/1999/NĐ-CP về quản lý DTNHNN.

Áp lực làm giảm "bộ đệm" quốc gia

NHNN cũng cho biết đây là khung pháp lý để cơ quan điều hành thực hiện tốt vai trò can thiệp thị trường ngoại hối và ổn định kinh tế vĩ mô. Cụ thể từ khi NĐ 50 được ban hành (năm 2014) đến nay, DTNHNN đã đóng vai trò quan trọng trong việc thực thi chính sách tiền tệ quốc gia, điều hành tỷ giá và thị trường ngoại hối, đảm bảo khả năng thanh toán quốc tế và góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.

Trong những giai đoạn điều kiện thị trường thuận lợi, NHNN đã mua ngoại tệ bổ sung quy mô DTNHNN, tạo bộ đệm vững chắc để thực thi chính sách tiền tệ quốc gia, tăng cường uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế và tạo niềm tin với các nhà đầu tư nước ngoài. Nhờ đó, quy mô DTNHNN đã tăng một cách đáng kể từ mức 34,3 tỷ USD cuối năm 2014 lên mức kỷ lục là hơn 111,8 tỷ USD vào tháng 01/2022.

Tuy nhiên, NHNN cũng nêu rõ, kể từ tháng 01/2022 đến nay, thị trường tài chính trong nước và quốc tế có nhiều diễn biến phức tạp trong bối cảnh Cục Dự trữ liên bang Mỹ thực hiện chu kỳ tăng lãi suất và duy trì lãi suất ở mức cao (trong giai đoạn từ đầu năm 2022 đến cuối năm 2024), cùng với ảnh hưởng từ dịch bệnh Covid 19, chính sách thương mại, thuế quan bất định, khó lường của chính quyền Mỹ, xung đột địa chính trị liên tục căng thẳng, giá năng lượng tăng, chuỗi cung ứng bị ảnh hưởng đã tác động tiêu cực đến thị trường ngoại hối và gây áp lực lớn lên tỷ giá.

Trong bối cảnh tỷ giá và thị trường ngoại tệ chịu áp lực do diễn biến phức tạp, khó lường trên thị trường quốc tế, áp lực can thiệp ngoại tệ thị trường ngoại hối trong nước gia tăng, căn cứ các quy định tại NĐ 50, NHNN đã kịp thời sử dụng DTNHNN để can thiệp ổn định thị trường ngoại hối. Do đó, sau khi đạt mức cao nhất vào tháng 01/2022, trong những năm gần đây, quy mô DTNHNN đã có xu hướng giảm nhẹ, cụ thể: cuối năm 2022, quy mô DTNHNN giảm về 86,7 tỷ USD. Đến 18/6/2026, quy mô DTNHNN ở mức gần 87,6 tỷ USD. Như vậy, từ khi ban hành NĐ 50 đến nay, thanh khoản ngoại tệ được đảm bảo thông suốt, các nhu cầu ngoại tệ hợp pháp trong nền kinh tế như nhập khẩu hàng hóa, nguyên vật liệu phục vụ sản xuất,... được đáp ứng đầy đủ, giúp ổn định tỷ giá và thị trường ngoại hối. DTNHNN đã luôn bảo đảm bộ đệm vững chắc để NHNN kết hợp với các công cụ điều hành chính sách tiền tệ khác, đảm bảo ổn định thị trường, kiểm soát lạm phát, qua đó góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế.

Vướng mắc khi đầu tư vào vàng

Đáng chú ý, NHNN cho biết bên cạnh những kết quả đạt được, trong quá trình triển khai thực hiện NĐ 50 cũng đã bộc lộ một số vướng mắc, bất cập, cần được nghiên cứu, hoàn thiện.

Cụ thể liên quan đến vàng, theo cơ quan điều hành quy định tại NĐ 50 hiện nay khiến việc đầu tư DTNHNN vào vàng gặp vướng mắc. Do đặc điểm vàng không bị phụ thuộc vào bất kỳ chính phủ nào và có thể được chấp nhận giao dịch rộng rãi, vàng được xem là tài sản trú ẩn để bảo vệ nền tài chính – tiền tệ quốc gia trước những cuộc khủng hoảng lớn (chiến tranh, cấm vận, dịch bệnh, khủng hoảng tài chính...). Các ngân hàng trung ương giữ vàng trong DTNH nhằm dự phòng, hỗ trợ thanh khoản cho các tình huống khẩn cấp.

Ngoài ra, các quốc gia còn dự trữ vàng nhằm hỗ trợ giá trị của đồng nội tệ. Do tính chất đồng nội tệ phụ thuộc vào điều hành chính sách tiền tệ của mỗi quốc gia và ảnh hưởng lớn bởi các yếu tố như khủng hoảng, thiên tai nghiêm trọng trong nước..., việc dự trữ một lượng tài sản có giá trị không chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố nêu trên như vàng sẽ góp phần hỗ trợ các quốc gia ổn định giá trị đồng nội tệ. Vì vậy, vàng là tài sản cần có trong DTNH của các ngân hàng trung ương trên thế giới.

Tuy nhiên, giá vàng thường có xu hướng biến động ngược chiều với các tài sản tài chính có mức độ rủi ro cao hơn như cổ phiếu, trái phiếu... Khi tình hình thế giới ổn định, các tài sản nêu trên tăng giá thì giá vàng thường tăng thấp. Ngược lại, trường hợp xảy ra chiến tranh, dịch bệnh, khủng hoảng..., nhu cầu nắm giữ vàng lại tăng mạnh khiến giá vàng tăng cao. Do vậy, khi nắm giữ vàng, các ngân hàng trung ương không đề cao mục tiêu lợi nhuận mà chủ yếu nhằm các mục tiêu như: đa dạng hóa danh mục đầu tư, phòng ngừa rủi ro, đảm bảo thanh khoản và hỗ trợ đồng bản tệ, đảm bảo sự ổn định kinh tế, góp phần nâng cao vị thế tài chính và danh tiếng của quốc gia trên trường quốc tế.

Khác với đầu tư vào các loại tài sản khác như tiền gửi, giấy tờ có giá sẽ nhận được tiền trả lãi định kỳ và nhận lại gốc khi đáo hạn, khi nắm giữ vàng, NHNN không nhận được lãi định kỳ (hay coupon) cho số vàng này mà chỉ thể hiện giá trị thông qua đánh giá lại hoặc thực hiện bán vàng. Việc hạch toán tăng/giảm DTNHNN khi thực hiện đánh giá lại theo giá vàng không liên quan đến thu nhập hay chi phí đầu tư DTNHNN trong nguyên tắc sinh lời.

Tuy nhiên, trong trường hợp NHNN phải thực hiện mua, bán vàng, theo quy định hiện nay, chênh lệch giá vàng sẽ được tính vào thu nhập hoặc chi phí đầu tư DTNHNN. Với tính chất đặc thù và vai trò của việc nắm giữ vàng trong danh mục đầu tư DTNH của NHTW như trên, nếu áp dụng nguyên tắc sinh lời (có chênh lệch dương giữa thu nhập và chi phí) đối với hoạt động đầu tư vàng trong DTNHNN là không hợp lý và không khả thi. Vì vậy, thu nhập, chi phí liên quan đến hoạt động đầu tư vàng (như gửi, mua, bán vàng trên thị trường quốc tế...) cần được loại trừ ra khỏi thu nhập, chi phí đầu tư DTNH chính thức khi tính toán nguyên tắc sinh lời.

Vàng trong DTNH của các ngân hàng trung ương

Theo một báo cáo về vàng của SHS tại cuối năm 2025, trên toàn cầu, các nhà hoạch định chính sách và ngân hàng trung ương (NHTW) đang duy trì cách tiếp cận cân bằng là tích lũy vàng dự trữ một cách thận trọng, bên cạnh việc củng cố khuôn khổ chính sách tiền tệ và tài khóa. Nhiều NHTW trên thế giới đã tăng cường dự trữ vàng trong những năm gần đây, coi vàng là một tài sản dự trữ an toàn trong bối cảnh địa chính trị và tài chính toàn cầu nhiều biến động.

Theo đó, tính đến năm 2025, vàng chiếm khoảng 15% tổng dự trữ toàn cầu (theo giá thị trường), tăng so với mức khoảng 10% cách đây một thập kỷ. Các nước lớn như Mỹ, Đức, Italia và Pháp duy trì lượng vàng rất lớn, chiếm trên 60–70% tổng dự trữ của họ. Chẳng hạn, Mỹ nắm giữ hơn 8.100 tấn vàng, tương đương khoảng 78% tổng dự trữ quốc gia.

Các nền kinh tế mới nổi cũng đang đẩy mạnh mua vàng. Trung Quốc đã nâng tỷ trọng vàng trong dự trữ từ 1,8% năm 2015 lên khoảng 5% hiện nay. Trong khi đó, Ấn Độ tăng tỷ trọng từ dưới 7% lên gần 15% chỉ trong một thập kỷ. Nga thậm chí có thời điểm đưa vàng chiếm tới 33% tổng dự trữ (năm 2024), nhằm giảm sự phụ thuộc vào đồng USD trong bối cảnh chịu các biện pháp cấm vận.

"Xu hướng này phản ánh niềm tin ngày càng lớn rằng vàng là nơi lưu giữ giá trị và là tài sản dự phòng chiến lược trên bảng cân đối của các ngân hàng trung ương. Tuy nhiên, hầu như không có quốc gia nào tìm cách quay trở lại cơ chế neo đồng tiền vào vàng một cách cứng nhắc. Thay vào đó, vàng được nắm giữ như một "của để dành" nhằm hỗ trợ niềm tin của thị trường khi cần thiết, trong khi chính sách tiền tệ vẫn được vận hành theo cơ chế tiền pháp định linh hoạt. Các NHTW tiếp tục ưu tiên ổn định kinh tế vĩ mô thông qua các công cụ như lãi suất, tỷ giá và cung tiền, đồng thời sử dụng vàng như một công cụ bổ sung để đa dạng hóa danh mục dự trữ", SHS nhận định.

Thực tiễn cho thấy rằng, một hệ thống tài chính hiện đại cần tiền pháp định để bảo đảm tính linh hoạt và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế, đồng thời cũng nên duy trì một tỷ trọng vàng nhất định trong dự trữ nhằm nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc và củng cố niềm tin thị trường, chuyên gia SHS nhận định.

Điều này đồng nghĩa với việc Việt Nam có thể xem xét tăng dần dự trữ vàng quốc gia khi điều kiện cho phép, chẳng hạn trích một phần dự trữ ngoại hối để mua vàng hằng năm, nhưng không nhằm mục tiêu cố định giá trị đồng Việt Nam theo vàng. Song song với đó, cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ điều hành tỷ giá, kiểm soát lạm phát trong mục tiêu đề ra và duy trì ổn định giá trị đồng nội tệ.

Lê Mỹ