Doanh nghiệp
Nhập khẩu than qua Chân Mây: “Mắt xích” chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng cho tăng trưởng
Nhu cầu điện gia tăng khiến bảo đảm nguồn than trở thành yêu cầu cấp thiết. Trong đó, khu vực Chân Mây nổi lên là một "mắt xích" chiến lược trong chuỗi nhập khẩu than từ Lào, góp phần tăng cường an ninh năng lượng và tạo nền tảng cho tăng trưởng.
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức cao và nhu cầu điện tiếp tục gia tăng, việc bảo đảm nguồn nhiên liệu cho các nhà máy nhiệt điện trở thành một trong những yếu tố quyết định an ninh năng lượng quốc gia. Không chỉ mở rộng nguồn cung than nhập khẩu, Việt Nam còn đang hình thành các hành lang logistics mới thuận lợi cho nhập khẩu nguồn nhiên liệu này, trong đó khu vực Cảng và Trung tâm Logistics Chân Mây - TP Huế nổi lên là một đầu mối quan trọng kết nối nguồn than từ Nam Lào với các trung tâm điện lực miền Trung và miền Nam.
Áp lực bảo đảm nguồn than
Mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức cao trong những năm tới đồng nghĩa với nhu cầu tiêu thụ điện tiếp tục tăng mạnh. Theo nhiều kịch bản phát triển, để đáp ứng tốc độ tăng trưởng GDP trên 10%/năm, hệ thống điện phải duy trì mức tăng trưởng sản lượng điện khoảng 10-12% mỗi năm.
Trong cơ cấu nguồn điện hiện nay, nhiệt điện than vẫn giữ vai trò trụ cột. Thống kê năm 2025, các nhà máy nhiệt điện than đã sản xuất khoảng 124 tỷ kWh, chiếm hơn 46 % tổng sản lượng điện toàn hệ thống. Điều này cho thấy, dù năng lượng tái tạo và điện khí đang phát triển nhanh, than vẫn là nguồn nhiên liệu không thể thay thế trong việc bảo đảm cung cấp điện nền ổn định.
Tuy nhiên, sản lượng khai thác than trong nước ngày càng khó đáp ứng nhu cầu. Xu hướng tất yếu là gia tăng nhập khẩu than để phục vụ các nhà máy nhiệt điện, đặc biệt là các trung tâm điện lực quy mô lớn. Năm 2025, Việt Nam đã nhập khoảng 65 triệu tấn than các loại, tăng gần 3% so với cùng kỳ năm trước, đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường nhập khẩu than tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á.
Trong bức tranh đa dạng hóa nguồn cung, than từ Lào đang nổi lên như một nguồn bổ sung có ý nghĩa chiến lược. Cuối năm 2025, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã ký hợp đồng khung dài hạn với Công ty Năng lượng Xekong (Lào), mở ra giai đoạn hợp tác kéo dài đến năm 2034.
Theo kế hoạch của TKV, riêng năm 2026 tổng lượng than nhập khẩu dự kiến đạt khoảng 11,85 triệu tấn, trong đó khoảng 2,5 triệu tấn đến từ Lào. Về dài hạn, hợp đồng khung giữa các đối tác hai nước hướng tới quy mô khoảng 5 triệu tấn than mỗi năm, tạo nguồn cung ổn định phục vụ các nhà máy điện của Việt Nam.
Than từ các mỏ thuộc các tỉnh Sekong, Salavan và Attapeu của Lào có lợi thế khoảng cách địa lý gần với miền Trung Việt Nam, giúp giảm chi phí logistics so với nhiều nguồn nhập khẩu từ Australia, Indonesia hay Nam Phi. Đây cũng là một trong những lý do khiến hành lang vận tải từ Nam Lào về các cảng miền Trung ngày càng được đánh giá cao trong chiến lược bảo đảm nhiên liệu cho ngành điện.
“Cửa ngõ” quan trọng góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia
Trong chuỗi logistics này, Cảng Chân Mây đang nổi lên như một đầu mối quan trọng. Theo số liệu khai thác, năm 2025 lượng than thông qua cảng đạt khoảng 1,37 triệu tấn, chiếm hơn 27% tổng sản lượng hàng hóa gần 5 triệu tấn của cảng.
Đến năm 2026, sản lượng than dự kiến tăng lên khoảng 1,6 triệu tấn, trong khi tổng lượng hàng hóa qua cảng ước đạt khoảng 5,2 triệu tấn. Điều này phản ánh xu hướng dịch chuyển rõ nét của dòng than nhập khẩu từ Nam Lào về các cảng miền Trung, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các cảng phía Bắc hoặc phía Nam.
Lợi thế của Chân Mây không chỉ nằm ở vị trí địa lý nằm giữa hành lang Đông - Tây, kết nối thuận lợi với các cửa khẩu Lao Bảo, La Lay và A Đớt, mà còn ở khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn, rút ngắn thời gian vận chuyển đến các trung tâm tiêu thụ. Từ đây, than có thể được phân phối đến các nhà máy nhiệt điện miền Trung cũng như vận chuyển bằng đường biển tới các trung tâm điện lực miền Nam với chi phí cạnh tranh hơn.
Đặc biệt, ý nghĩa của việc phát triển nhập khẩu than qua Chân Mây không chỉ nằm ở khía cạnh logistics. Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng mạnh, việc đa dạng hóa nguồn cung nhiên liệu được xem là điều kiện tiên quyết để bảo đảm vận hành hệ thống điện. Theo các ước tính, lượng than Lào sử dụng cho các nhà máy nhiệt điện Việt Nam có thể tăng từ khoảng 1,5-2 triệu tấn trong năm 2025 lên khoảng 2,5-3 triệu tấn trong năm 2026. Nguồn than này dự kiến được cung cấp cho nhiều trung tâm điện lực lớn như Vĩnh Tân, Duyên Hải, Quảng Trạch cùng các nhà máy có nhu cầu phối trộn than nhằm tối ưu hiệu quả vận hành.
Mặc dù mới chiếm khoảng 4-5% tổng lượng than nhập khẩu, nhưng nguồn than từ Lào được đánh giá có vai trò quan trọng trong việc đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống và nâng cao khả năng ứng phó trước những biến động của thị trường than thế giới.
Trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu còn nhiều bất ổn, việc hình thành các chuỗi cung ứng nhiên liệu có khoảng cách vận chuyển ngắn, ổn định và ít rủi ro đang trở thành xu hướng được nhiều quốc gia theo đuổi.
Sự phát triển của tuyến vận chuyển than từ Nam Lào về Chân Mây cũng là kết quả của quá trình hợp tác năng lượng ngày càng sâu rộng giữa Việt Nam và Lào. Hai nước đã ký nhiều văn kiện quan trọng về phát triển năng lượng, trong đó nổi bật là Hiệp định hợp tác phát triển các công trình năng lượng điện và mỏ năm 2019, tạo nền tảng thúc đẩy hợp tác khai thác khoáng sản, đầu tư mỏ và tiêu thụ than.
Hiệp định Thương mại Việt Nam - Lào sửa đổi có hiệu lực từ năm 2024 tiếp tục tạo điều kiện thuận lợi về thuế quan và thương mại biên giới đối với hoạt động xuất nhập khẩu than. Song song với đó, hai Chính phủ cũng thúc đẩy hợp tác trong mua bán điện, phát triển hệ thống truyền tải xuyên biên giới và đầu tư các dự án năng lượng.
Đến năm 2024, công suất điện từ Lào đã ký hợp đồng bán cho Việt Nam đạt khoảng 2.239 MW, tiến gần mục tiêu 3.000 MW vào năm 2025 và hướng tới 5.000 MW vào năm 2030. Việc mở rộng hợp tác không chỉ ở lĩnh vực điện mà còn cả than, khoáng sản cho thấy hai quốc gia đang từng bước hình thành chuỗi liên kết năng lượng xuyên biên giới ngày càng chặt chẽ.
Không chỉ là câu chuyện của một cảng biển. Sự gia tăng lượng than nhập khẩu qua Chân Mây phản ánh vai trò ngày càng lớn của hệ thống cảng biển miền Trung trong chiến lược bảo đảm nhiên liệu quốc gia. Nếu trước đây các cảng miền Bắc và miền Nam giữ vai trò chủ đạo trong nhập khẩu than thì nay khu vực miền Trung đang trở thành một mắt xích quan trọng nhờ lợi thế kết nối trực tiếp với các vùng mỏ của Lào.
Không chỉ góp phần giảm chi phí logistics, rút ngắn thời gian vận chuyển, việc phát triển các đầu mối như Chân Mây còn giúp phân bổ hợp lý lưu lượng hàng hóa giữa các vùng, nâng cao khả năng dự trữ và cung ứng than cho hệ thống điện.
Trong bối cảnh Quy hoạch điện VIII điều chỉnh tiếp tục xác định nhiệt điện than vẫn giữ vai trò bảo đảm công suất nền trong nhiều năm tới, cùng với nhu cầu điện tăng nhanh để phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế, việc xây dựng các hành lang nhập khẩu than ổn định sẽ tiếp tục là yêu cầu cấp thiết.
Do đó, Chân Mây không chỉ là điểm trung chuyển hàng hóa, mà đang từng bước trở thành một mắt xích chiến lược trong chuỗi cung ứng nhiên liệu cho ngành điện, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và tạo nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế bền vững của Việt Nam trong giai đoạn mới.