Chuyên đề

Trong bối cảnh dòng vốn toàn cầu đổ mạnh vào trí tuệ nhân tạo (AI), Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) vừa phát đi cảnh báo rằng rủi ro đối với hệ thống tài chính đang gia tăng, khi hoạt động tài trợ cho AI ngày càng dịch chuyển khỏi hệ thống ngân hàng truyền thống sang các quỹ đầu cơ, tín dụng tư nhân và các định chế tài chính phi ngân hàng với mức độ giám sát thấp hơn. Theo tổ chức này, nếu thị trường AI bước vào giai đoạn điều chỉnh, tốc độ lan truyền của khủng hoảng có thể còn nhanh và mạnh hơn các cuộc khủng hoảng ngân hàng trước đây.

Trong Báo cáo Kinh tế Thường niên 2026 công bố ngày 28/6/2026, BIS cho biết làn sóng đầu tư AI đang tạo ra một cấu trúc tài chính mới, trong đó nguồn vốn ngày càng phụ thuộc vào các kênh tín dụng tư nhân, quỹ phòng hộ và các trung gian tài chính phi ngân hàng. Đây là khu vực có mức độ minh bạch và giám sát thấp hơn đáng kể so với hệ thống ngân hàng truyền thống, khiến việc theo dõi rủi ro trở nên khó khăn hơn.

Ông Zhang Tao, Trưởng đại diện BIS khu vực châu Á - Thái Bình Dương nhận định: “Nếu thị trường xuất hiện bất kỳ đợt điều chỉnh nào, tính kết nối của hệ thống tài chính cùng sự cộng hưởng giữa các điểm yếu có thể khiến tốc độ điều chỉnh diễn ra nhanh hơn nhiều so với các cuộc khủng hoảng ngân hàng trước đây”.

Theo BIS, cơn sốt AI đang đẩy định giá tài sản lên mức rất cao, trong khi phí bù rủi ro ngày càng bị thu hẹp. Đáng lo ngại hơn, phần lớn rủi ro hiện nằm trong tay các quỹ đầu cơ sử dụng đòn bẩy lớn và các tổ chức tài chính phi ngân hàng, thay vì nằm trên bảng cân đối kế toán của các ngân hàng như trước đây.

Báo cáo cũng cho thấy từ năm 2025 đến 2026, 5 tập đoàn siêu quy mô lớn trong lĩnh vực điện toán đám mây và AI đã chi tiêu vượt xa lợi nhuận và dòng tiền tự do tạo ra, buộc nhiều doanh nghiệp phải gia tăng vay nợ để duy trì tốc độ đầu tư. Song song với đó, quy mô đầu tư của các quỹ cho vay trực tiếp vào lĩnh vực AI và công nghệ đã tăng gấp bốn lần chỉ trong vòng 5 năm.

Đại diện BIS cũng chia sẻ thêm cuộc đua giành thị phần trong AI đang diễn ra với tốc độ chưa từng có khi các doanh nghiệp sẵn sàng chấp nhận chi tiêu lớn để chiếm ưu thế công nghệ. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa trên nguồn vốn vay và tín dụng tư nhân có nguy cơ trở nên thiếu bền vững nếu kỳ vọng lợi nhuận không được hiện thực hóa.

Một trong những thách thức lớn nhất đối với các cơ quan quản lý là rất khó xác định rủi ro đang tích tụ ở đâu. Chuỗi cung ứng AI hiện trải rộng qua nhiều quốc gia, nhiều lĩnh vực và nhiều loại hình doanh nghiệp, từ sản xuất chip bán dẫn, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây đến phát triển mô hình AI và các ứng dụng cuối cùng. Điều này khiến việc xác định mắt xích có thể gây ra bất ổn tài chính gần như không khả thi.

Điều này đồng nghĩa với nguy cơ càng trở nên lớn hơn khi môi trường tài chính toàn cầu đang chịu áp lực từ mặt bằng lãi suất duy trì ở mức cao trong thời gian dài. Những yếu tố này làm thu hẹp dư địa ứng phó của các nhà hoạch định chính sách nếu xảy ra biến động lớn trên thị trường tài chính.

Bên cạnh rủi ro tài chính, BIS cũng cảnh báo AI có thể tạo ra những tác động dài hạn đối với thị trường lao động. Dù AI được kỳ vọng nâng cao năng suất, vẫn chưa có gì đảm bảo rằng các ngành nghề mới sẽ được tạo ra đủ nhanh để hấp thụ lực lượng lao động bị thay thế.

Ngoài ra, an ninh mạng cũng được xem là vấn đề đáng chú ý. Các mô hình AI ngày càng mạnh có thể tạo ra các lỗ hổng bảo mật trên diện rộng, ảnh hưởng đến hạ tầng tài chính và các hệ thống trọng yếu xuyên biên giới nếu không được kiểm soát hiệu quả.

Tuy nhiên, BIS cho rằng AI vẫn là động lực quan trọng giúp kinh tế toàn cầu duy trì tăng trưởng trong năm 2026. Báo cáo ước tính riêng hoạt động đầu tư AI đã đóng góp khoảng 1 điểm phần trăm vào tăng trưởng GDP thực của Mỹ, đồng thời tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực đối với các nền kinh tế châu Á thông qua nhu cầu mạnh mẽ đối với chất bán dẫn, trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng số.

Theo ông Zhang, khả năng chống chịu của kinh tế thế giới trong năm qua là kết quả của làn sóng đầu tư AI, bất chấp những cú sốc từ chính sách thuế quan của Mỹ, xung đột địa chính trị tại Trung Đông và môi trường tài chính toàn cầu nhiều biến động.

Trên cơ sở đó, BIS kêu gọi các cơ quan quản lý tăng cường giám sát các hoạt động tài chính liên quan đến AI, nâng cấp các tiêu chuẩn quản trị rủi ro và khả năng chống chịu trước các mối đe dọa an ninh mạng. Theo tổ chức này, mục tiêu của chính sách không phải là kìm hãm đổi mới công nghệ, mà là bảo đảm hệ thống tài chính vẫn có thể hỗ trợ nền kinh tế thực một cách an toàn và bền vững trong kỷ nguyên AI.

Diễm Ngọc