24h

Theo diễn biến mới của chuyên án buôn lậu kim cương xuyên quốc gia, cơ quan điều tra đã khởi tố thêm bốn bị can, gồm ba chủ cơ sở kinh doanh vàng bạc, đá quý và một nhân viên giám định. Đáng chú ý hơn, những thông tin được công bố đã phác họa khá rõ cách thức vận hành của cả một “guồng máy” được tổ chức khép kín, từ khâu tìm khách, đặt hàng, vận chuyển đến giao nhận và thanh toán.

Theo thông tin cơ quan điều tra, các đối tượng liên hệ với đầu mối người Ấn Độ để đặt mua kim cương, sau đó tổ chức đưa hàng trái phép về Việt Nam. Những nhân viên người Ấn Độ được thuê sang Việt Nam, trực tiếp đến các cửa hàng kinh doanh vàng bạc, đá quý để giới thiệu sản phẩm và chào bán kim cương.

Khi khách hàng đồng ý mua, các nhóm WhatsApp được lập để báo giá, đặt hàng và tổ chức giao nhận. Nhóm khách hàng mà đường dây hướng tới chủ yếu là các hộ kinh doanh vàng bạc hoặc doanh nghiệp mới thành lập, đang có nhu cầu mở rộng nguồn hàng và thị trường. Kim cương được chào bán với mức giá thường thấp hơn khoảng một phần ba so với giá bán hiện hành tại Việt Nam.

Từ khâu tiếp cận khách hàng, báo giá đến quản lý đơn hàng đều được tổ chức khá chặt chẽ. Những nhân viên người Ấn Độ làm việc tại Việt Nam được cung cấp phương tiện, thiết bị phục vụ công việc và quản lý đơn hàng. Các vấn đề phát sinh liên quan đến hàng hóa, lịch trình di chuyển đều được theo dõi, báo cáo trực tiếp về đầu mối tại Hồng Kông để chỉ đạo, điều hành.

Ở khâu vận chuyển, các đối tượng lợi dụng đặc tính nhỏ gọn nhưng có giá trị lớn của kim cương để cất giấu trong hành lý cá nhân, giày dép hoặc quần áo, đưa qua đường hàng không và nhập cảnh tại nhiều sân bay nhưng không khai báo hải quan.

Sau khi về Việt Nam, hàng hóa được phân loại theo từng khách, chuyển qua nhiều người trung gian hoạt động độc lập trước khi giao đến nơi tiêu thụ. Chủ hàng tại Hồng Kông trực tiếp lập các nhóm WhatsApp để thông báo số lượng hàng, thời gian nhận và thông tin khách hàng cho những người được thuê vận chuyển trong nước.

Đáng chú ý, toàn bộ quá trình từ chào bán, đặt hàng, giao nhận đến thanh toán được tổ chức theo một quy trình khép kín. Đầu mối trung tâm điều hành là các đối tượng người Ấn Độ tại Hồng Kông, trong khi từng mắt xích tại Việt Nam hoạt động độc lập một chiều và chỉ thực hiện phần việc được phân công.

Việc trao đổi, mua bán chủ yếu được tiến hành qua WhatsApp và Viber, có cài đặt chế độ tự động xóa tin nhắn. Khi giao hàng, nhận tiền, các bên sử dụng quy ước bằng “số seri trên tờ tiền USD” để nhận diện giao dịch.

Theo cơ quan điều tra, chính cách thức tổ chức này đã gây nhiều khó khăn trong quá trình thu thập, đánh giá chứng cứ, xác định giá trị tang vật, chứng minh dòng tiền cũng như truy vết và thu hồi hàng hóa buôn lậu.

Nhìn nhận về vụ án này, nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng cả đường dây được tổ chức như một “guồng máy” có đầu mối chỉ huy ở nước ngoài, nhân sự chào bán tại Việt Nam, người quản lý đơn hàng, người vận chuyển và các khâu trung gian giao nhận.

Tuy nhiên, phía sau cách vận hành tinh vi ấy còn đặt ra một câu hỏi lớn hơn: sau khi kim cương nhập lậu vượt qua biên giới, bằng cách nào loại hàng hóa không có hồ sơ nhập khẩu hợp pháp vẫn có thể tiếp tục đi sâu vào hệ thống kinh doanh và đến tay người tiêu dùng?

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, Luật sư Nguyễn Thanh Phong – Trưởng chi nhánh Công ty Luật Sa Vĩ tại Hà Nội, cho rằng, từ góc độ pháp lý, vụ án không chỉ đặt ra yêu cầu xử lý nghiêm các hành vi buôn lậu, mà còn gợi mở nhiều vấn đề cần rà soát trong cơ chế quản lý đối với thị trường kim cương.

Theo luật sư, kim cương là loại hàng hóa có giá trị rất lớn nhưng kích thước nhỏ, dễ vận chuyển, chuyển giao qua nhiều chủ thể và khó nhận biết bằng cảm quan. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát xuyên suốt từ khâu nhập khẩu đến lưu thông trên thị trường, việc truy xuất nguồn gốc sẽ gặp nhiều khó khăn, đặc biệt khi hàng hóa đã qua nhiều giao dịch.

“Điều cần quan tâm không chỉ là kim cương được đưa vào Việt Nam bằng cách nào, mà còn là sau đó hàng hóa được kiểm soát ra sao khi tham gia lưu thông. Nếu từng giao dịch không gắn với hóa đơn, chứng từ và hồ sơ chứng minh nguồn gốc thì việc xác định tính hợp pháp của hàng hóa sẽ rất khó khăn”, Luật sư Nguyễn Thanh Phong phân tích.

Theo ông, một vấn đề khác cần được nhìn nhận rõ là giá trị pháp lý của chứng thư giám định. Chứng thư có thể xác nhận các đặc tính chuyên môn của viên kim cương như trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết hay chất lượng, nhưng không phải là căn cứ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của hàng hóa.

“Cần phân biệt rõ chứng thư giám định với hồ sơ chứng minh nguồn gốc. Chứng thư không thể thay thế tờ khai hải quan, hóa đơn hay các giấy tờ chứng minh quá trình nhập khẩu hợp pháp. Nếu hai loại giấy tờ này bị đánh đồng, rất dễ tạo ra khoảng trống trong nhận thức của người mua cũng như của một số cơ sở kinh doanh”, Luật sư Phong nhận định.

Từ vụ án này, Luật sư Nguyễn Thanh Phong cho rằng đã đến lúc cần nghiên cứu hoàn thiện cơ chế truy xuất nguồn gốc đối với kim cương và các loại đá quý có giá trị lớn; đồng thời tăng cường kết nối dữ liệu giữa hải quan, cơ quan thuế, quản lý thị trường và các cơ quan liên quan nhằm nâng cao khả năng kiểm tra, đối chiếu khi cần thiết.

Bên cạnh đó, trách nhiệm của các cơ sở kinh doanh cũng cần được đặt ra rõ hơn. Khi tiếp nhận những lô hàng có giá trị lớn hoặc giao dịch theo phương thức bất thường, doanh nghiệp cần chủ động kiểm tra, lưu giữ đầy đủ hồ sơ về nguồn gốc, hóa đơn, chứng từ và thông tin của bên bán để bảo đảm khả năng truy xuất khi phát sinh yêu cầu kiểm tra.

Theo luật sư, cùng với việc xử lý nghiêm các hành vi buôn lậu, việc hoàn thiện cơ chế quản lý nguồn gốc hàng hóa sẽ góp phần bảo vệ môi trường kinh doanh minh bạch, tạo sự cạnh tranh bình đẳng giữa các doanh nghiệp và giảm nguy cơ hàng nhập lậu trà trộn vào thị trường.

“Xử lý nghiêm các đối tượng vi phạm là cần thiết, nhưng đó mới chỉ là một vế của bài toán. Quan trọng hơn là phải thu hẹp những khoảng trống trong quản lý để hàng hóa không rõ nguồn gốc không còn cơ hội đi sâu vào thị trường. Khi cơ chế truy xuất được hoàn thiện và trách nhiệm của từng chủ thể được xác định rõ, việc lợi dụng những khoảng trống để tiêu thụ hàng nhập lậu cũng sẽ khó xảy ra hơn”, Luật sư Nguyễn Thanh Phong nhấn mạnh.

Nguyễn Giang