Khởi nghiệp
Chiến lược phát triển Trung tâm đổi mới sáng tạo
Nếu chỉ tập trung vào hạ tầng cơ bản mà thiếu đi các không gian phụ trợ và dịch vụ sáng tạo, chúng ta sẽ không thể thu hút được tầng lớp tinh hoa, những nhà khoa học và các nhân tài công nghệ chuyển dịch về làm việc.
Đổi mới sáng tạo (ĐMST) đã và đang trở thành động lực then chốt quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số. Được thành lập từ năm 2019, Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC) là mô hình tiên phong tại Việt Nam trong việc thúc đẩy các giá trị này.
Dựa trên những bài học kinh nghiệm quốc tế và thực tế vận hành, tại Diễn đàn "Phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo tỉnh Tây Ninh và thúc đẩy liên kết khởi nghiệp phía Nam", do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp cùng các sở, ban, ngành tỉnh Tây Ninh tổ chức, dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) và UBND tỉnh Tây Ninh; ông Đỗ Tiến Thịnh – Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC) đã có những chia sẻ sâu sắc về tư duy xây dựng trung tâm ĐMST, các rào cản hiện tại cùng định hướng chiến lược dài hạn nhằm thu hút nhân tài và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.
Chiến lược quy hoạch hạ tầng
Theo ông Đỗ Tiến Thịnh, khi tiếp cận khái niệm trung tâm ĐMST, sai lầm phổ biến ban đầu thường xoay quanh câu hỏi: Công trình này thuộc sở hữu Nhà nước hay tư nhân? Cách tư duy phân lập này đã vô tình hạn chế sự linh hoạt trong quản trị. Thực tế chứng minh, bản chất thành công của một trung tâm ĐMST không nằm ở "cái nhãn" danh nghĩa bên ngoài hay nguồn vốn đầu tư ban đầu thuộc khối nào, mà nằm ở năng lực kiến tạo giá trị thực chất.
"Quan trọng không chỉ là vị trí địa lý hay danh nghĩa tổ chức, mà đặc biệt phải là hệ sinh thái vận hành bên trong và xung quanh trung tâm đó. Một trung tâm ĐMST đúng nghĩa phải là bối cảnh, là bệ phóng cho sự phồn thịnh của một quốc gia", ông Đỗ Tiến Thịnh chia sẻ.
Kinh nghiệm quốc tế từ Pháp, Trung Quốc hay các nước châu Âu đều chỉ ra rằng, không một quốc gia nào có thể phát triển mạnh mẽ lĩnh vực này nếu chỉ có những trung tâm mang tính hình thức, sở hữu tên gọi hoành tráng nhưng lại rỗng ruột về mặt công nghệ cốt lõi và thiếu liên kết sinh thái. ĐMST chỉ có thể sinh sôi khi được đặt trong một cộng đồng kết nối chặt chẽ giữa nhà khoa học, doanh nghiệp, các tập đoàn đa quốc gia và các cơ chế hỗ trợ tài chính.
Một quốc gia không thể chỉ trông cậy vào duy nhất một trung tâm đơn lẻ. Để tạo ra sức bật mang tính toàn diện, ông Đỗ Tiến Thịnh cho rằng, Việt Nam cần phát triển hệ thống nhiều trung tâm kế hoạch phối hợp chặt chẽ. Trong xu thế đó, TP HCM hiện đang dẫn đầu cả nước với việc thông qua dự án phát triển ba trung tâm ĐMST cấp quốc gia – một mô hình đầy tham vọng và có tiềm năng tạo ra tác động to lớn mang tầm quốc tế.
Nhìn rộng ra khu vực, định hướng phát triển các phân khu ĐMST (Innovation Districts / Technology Districts) đang là xu thế chủ đạo. Ông lấy ví dụ như Singapore, dù là một quốc gia nhỏ với nguồn lực hữu hạn, họ đã quy hoạch rất thành công các phân khu ĐMST đô thị gắn liền với sinh thái tự nhiên, tạo không gian vui chơi, giải trí và làm việc cân bằng cho các nhà khoa học. So với các nước phát triển tại châu Âu, khoảng cách của Việt Nam hiện tại còn khá xa, đòi hỏi những bước đi mang tính đột phá về mặt tư duy không gian.
Thay vì duy trì các khu công nghiệp truyền thống, Việt Nam cần chủ động lập kế hoạch hình thành các khu không gian đổi mới tích hợp với quy mô linh hoạt, có thể dao động từ 5 ha đến 20 ha cho mỗi đơn vị. Việc dịch chuyển mô hình quản lý sang hình thức hợp đồng vốn, đa dạng hóa các cấp độ đầu tư sẽ giúp tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất đai và cơ sở hạ tầng. Nếu chỉ tập trung vào hạ tầng cơ bản mà thiếu đi các không gian phụ trợ và dịch vụ sáng tạo, chúng ta sẽ không thể thu hút được tầng lớp tinh hoa, những nhà khoa học và các nhân tài công nghệ chuyển dịch về làm việc.
Bài toán thu hút nhân tài
Một quan sát quan trọng từ thực tiễn hoạt động của các trung tâm ĐMST tại Trung Quốc và phương Tây là xu hướng lựa chọn những khâu "dễ làm". Theo ông Đỗ Tiến Thịnh, các khâu này thường gắn liền với việc chuyển giao chu trình sản xuất thô hoặc kết nối công nghệ bề nổi. Tuy nhiên, để tạo ra giá trị gia tăng cao hơn cho nền kinh tế Việt Nam, chúng ta bắt buộc phải dịch chuyển lên những phân khúc thượng nguồn, nơi trực tiếp tạo ra tri thức và công nghệ mới.
Để hiện thực hóa điều này, vai trò của các doanh nghiệp lớn và khối doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là cực kỳ quan trọng. Ông Thịnh cho biết, hiện nay, NIC đã và đang triển khai các chương trình hợp tác sâu rộng với các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới như Samsung và chuẩn bị tới đây là tập đoàn Altria để hỗ trợ hệ sinh thái sáng tạo trong nước. Chiến lược ở đây là tạo ra cơ chế để doanh nghiệp lớn làm trụ cột, từ đó kéo theo sự tham gia của các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) cùng các startup cộng sinh vào chuỗi giá trị.
Một trung tâm ĐMST sẽ chỉ đi bằng "một chân" nếu chỉ tập trung hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ mà bỏ qua vai trò dẫn dắt của các tập đoàn lớn có tiềm lực tài chính khổng lồ. Sự kết hợp giữa động lực đổi mới của khối startup và nguồn lực của khối tập đoàn lớn chính là công thức tối ưu để duy trì mạch máu kinh tế sáng tạo ổn định.
Phát triển ĐMST là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự kiên nhẫn mang tính chiến lược từ phía các nhà hoạch định chính sách. "Quả ngọt" của đổi mới sáng tạo không thể thu hoạch chỉ trong vòng một năm. Các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp ĐMST cần phải được thiết kế với tầm nhìn dài hạn, tối thiểu từ hai đến ba năm trở lên.
“Việc áp dụng các tiêu chí đánh giá ngắn hạn theo từng năm, vội vàng kết luận một chương trình không hiệu quả để rồi dừng ký kết hợp tác sẽ bẻ gãy chu trình phát triển tự nhiên của hệ sinh thái, khiến các nguồn lực đầu tư ban đầu trở nên lãng phí. Chúng ta cần một cơ chế vận hành dài hạn để các hạt giống công nghệ có đủ thời gian bén rễ và trưởng thành”, ông Đỗ Tiến Thịnh nhấn mạnh.
Cuối cùng, ông Đỗ Tiến Thịnh cho rằng, để đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số và tạo ra bước nhảy vọt trong tương lai, cốt lõi nằm ở chính sách thu hút nhân tài quốc tế. Chúng ta có thể tham khảo bài học thành công từ chính quyền Hồng Kông. Nhằm giữ chân các nhà sáng tạo và phát triển công nghệ – những người thường không có sẵn nguồn tài chính lớn ở giai đoạn đầu khởi nghiệp – chính quyền Hồng Kông đã triển khai các chính sách thiết thực: Cung cấp quỹ nhà ở giá rẻ, hợp lý dành riêng cho các nhà khoa học và chuyên gia công nghệ; Tạo điều kiện phát triển các dịch vụ thương mại phụ trợ, đời sống bình dân phong phú xung quanh các khu công nghệ; Xây dựng môi trường sống gần gũi thiên nhiên, tối ưu hóa không gian làm việc sáng tạo để nâng cao hiệu suất trí tuệ.
“Khi Việt Nam có thể tích tụ được hàng trăm, hàng ngàn nhà sáng tạo hàng đầu đến sinh sống và làm việc nhờ những chính sách an cư hợp lý, quy mô kinh tế tạo ra sẽ lớn hơn gấp bội. Đó không đơn thuần là việc hỗ trợ tài chính, mà là việc kiến tạo một môi trường sống toàn diện để nhân tài yên tâm cống hiến”, ông Đỗ Tiến Thịnh nhấn mạnh thêm.